Kinh tế
Mua bán điện trực tiếp: Từ mở rộng DPPA đến thị trường bán lẻ điện cạnh tranh
DPPA không phải điểm dừng hay một chính sách riêng biệt. Cơ chế này xem như một mô hình thử nghiệm có kiểm soát Sandbox quan trọng, tạo bước đệm để tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Được sự chỉ đạo của Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan tổ chức Diễn đàn "Mua bán điện trực tiếp và lưu trữ năng lượng: Đòn bẩy cho chuyển dịch xanh và phát triển bền vững". Diễn đàn diễn ra chiều ngày 13/8/2026, tại Hội trường Tổng Công ty Điện lực TP HCM, số 35 Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TP HCM.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp Ông Phan Công Tiến - Giám đốc Viện nghiên cứu Ứng dụng Năng lượng thông minh (iSEAR) cho rằng: Mục tiêu cuối cùng của thị trường điện không chỉ là tạo thêm kênh mua bán điện xanh, mà là xây dựng thị trường điện cạnh tranh thực chất, bảo đảm an ninh cung cấp điện, công bằng giữa các nhóm khách hàng và sự bền vững tài chính của toàn hệ thống.
- Ông nhận định như thế nào về “độ mở” và mức độ khả thi khi áp dụng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP vừa được ban hành?
DPPA bản chất chính là bước thí điểm của thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Việc mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP không chỉ tạo thêm quyền lựa chọn nhà cung cấp của khách hàng lớn và vừa, mà còn mở ra một mô hình thử nghiệm có kiểm soát Sandbox quan trọng cho quá trình cải cách triệt để thị trường điện Việt Nam. Ngoài ra, Chính phủ quan tâm tới những nhóm phụ tải mới như trung tâm dữ liệu, trạm sạc xe điện cho thấy chính sách đang theo sát sự thay đổi nhanh của nhu cầu sử dụng điện cấp bách nhằm đáp ứng nhu cầu tăng trưởng hai con số của Chính phủ.
Chẳng hạn, toàn quốc có khoảng 500 khu công nghiệp, khu công nghệ cao... vừa thực hiện DPPA qua đường dây riêng và chung, với giả định mỗi khu khoảng 50 MW, quy mô công suất điện cho đất nước tăng thêm 25.000 MW (chưa kể các khách hàng sản xuất lớn nằm ngoài khu công nghiệp phát triển thêm), so với tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống khoảng 87.000 MW, đây là con số đóng góp đáng kể cho an ninh năng lượng quốc gia.
- Có ý kiến cho rằng Việt Nam chưa nên mở rộng DPPA khi thị trường bán buôn điện chưa hoàn thiện và sẽ gây ra các tác động ngoài ý muốn. Ông nhận định như thế nào về ý kiến này?
Theo tôi, yêu cầu phải hoàn thiện tuyệt đối thị trường bán buôn rồi mới mở rộng DPPA là quá thận trọng và khó khả thi. Không có thị trường điện bán buôn nào đạt trạng thái hoàn thiện vĩnh viễn. Ngay cả những nước đã mở cửa bán lẻ từ lâu vẫn phải liên tục sửa đổi thị trường bán buôn như cơ chế giá công suất, các loại hợp đồng tài chính, điều tiết và bảo vệ người tiêu dùng.
Đặc biệt với công nghệ nguồn phân tán phát triển, tại nhiều thị trường điện hiện đại các nước hiện nay, các công ty điện lực/bán lẻ cũng không nhất thiết phải mua 100% sản lượng từ thị trường bán buôn để bán lại khách hàng dùng cuối, nên không phải lối đi duy nhất qua thị trường bán buôn mới tiến đến bán lẻ, mà hình thành thị trường bán lẻ là động lực để thị trường bán buôn cải tiến mạnh mẽ hơn.
Về ý kiến tác động ngoài ý muốn, theo tôi trong thời gian đầu, sản lượng và doanh thu của các công ty điện lực có thể chưa bị ảnh hưởng có bởi vì phần sản lượng tăng thêm do DPPA được bù đắp bởi tăng trưởng nhu cầu điện hằng năm (dự kiến từ 5-10% sản lượng). Tuy nhiên, về dài hạn, nếu nhiều khách hàng lớn có phụ tải ổn định chuyển sang DPPA, doanh thu bán điện truyền thống của Công ty phân phối bán lẻ mặc định có thể giảm trong khi chi phí đầu tư và vận hành lưới điện, dịch vụ… vẫn phải duy trì. Do đó, không những song song cải tiến thị trường bán buôn mà cũng cần khẩn trương thiết kế và sớm thực hiện thị trường điện cạnh tranh bán lẻ.
- Sau khi mở rộng DPPA, Việt Nam cần làm gì tiếp theo, thưa ông?
Trước mắt, chúng ta cần nhanh chóng triển khai mô hình DPPA cho các đơn vị bán lẻ cụm, khu công nghiệp, đây chính là “vườn ươm” để nuôi dưỡng và phát triển các đơn vị bán lẻ ngoài đơn vị bán lẻ mặc định, song song thực hiện đánh giá mô hình này.
Tiếp đó, cần nhanh chóng tách bạch rõ giá điện năng và giá dịch vụ lưới điện và các dịch vụ hệ thống khác, đồng thời xây dựng quy trình chuyển đổi nhà cung cấp sao cho đơn giản, không làm gián đoạn cấp điện; đồng thời quy định năng lực tài chính, nghĩa vụ phòng ngừa rủi ro của đơn vị bán lẻ. Một cấu phần không thể thiếu là cơ chế “nhà cung cấp cuối cùng”. Nếu một nhà bán lẻ phá sản hoặc rút khỏi thị trường, khách hàng phải được chuyển sang đơn vị khác mà không bị gián đoạn.
- Trân trọng cảm ơn ông!