Nghiên cứu - Trao đổi

Theo Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường, việc cấp sổ hồng lần đầu trên cả nước thời gian qua giảm mạnh sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Riêng tại TP HCM, số liệu Viện đưa ra cho thấy trong 5 tháng đầu năm 2026, toàn bộ 168 phường, xã chỉ cấp mới được 15 sổ hồng lần đầu.

Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường cho rằng, một trong những nguyên nhân là chính quyền cấp xã còn mới trong việc cập nhật dữ liệu, thông tin đất đai, trong khi tại một số nơi vẫn có tâm lý e ngại sai sót khi xử lý hồ sơ.

Từ thực tế này, Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường đã kiến nghị xem xét thực hiện cấp sổ hồng điện tử lần đầu trên môi trường số, thông qua phần mềm chuyên biệt trên Cổng Dịch vụ công Quốc gia.

Theo đề xuất, việc đưa thủ tục lên môi trường số nhằm giảm tiếp xúc trực tiếp giữa người dân với cán bộ quản lý đất đai, tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại, đồng thời góp phần hạn chế tình trạng nhũng nhiễu và minh bạch hơn quá trình giải quyết hồ sơ.

Tuy nhiên, cấp sổ hồng lần đầu có những đặc thù riêng. Không chỉ là tiếp nhận và xử lý một bộ hồ sơ, cơ quan có thẩm quyền còn phải xem xét các điều kiện để xác lập quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất. Đây cũng là điểm cần được tính đến khi đặt kỳ vọng vào việc số hóa thủ tục này.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp về nội dung này, Luật sư Nguyễn Đức Biên – Giám đốc Công ty Luật TNHH Đại La cho rằng, cần phân biệt giữa số hóa quy trình thực hiện thủ tục với việc xem xét một trường hợp có đủ điều kiện được cấp giấy chứng nhận lần đầu hay không.

Theo Luật sư Biên, việc tiếp nhận, luân chuyển hồ sơ, tra cứu thông tin, theo dõi tiến độ hay trả kết quả hoàn toàn có thể được thực hiện trên môi trường số khi hạ tầng và dữ liệu đáp ứng yêu cầu. Qua đó, người dân có thể giảm thời gian đi lại, còn quá trình giải quyết hồ sơ cũng thuận tiện và minh bạch hơn.

Nhưng việc cấp giấy chứng nhận lần đầu vẫn phải bảo đảm đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật. Tùy từng trường hợp, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét nguồn gốc, thời điểm và hiện trạng sử dụng đất, hồ sơ địa chính, tình trạng tranh chấp cùng những vấn đề pháp lý có liên quan.

“Số hóa có thể giúp hồ sơ được tiếp nhận, luân chuyển và xử lý thuận lợi hơn, nhưng không thể thay thế việc xác minh các điều kiện pháp lý của thửa đất. Nếu nguồn gốc sử dụng đất chưa rõ, hồ sơ và hiện trạng không thống nhất hoặc đang có tranh chấp thì dù thực hiện trực tuyến, những vấn đề đó vẫn phải được làm rõ trước khi cấp giấy chứng nhận”, Luật sư Nguyễn Đức Biên phân tích.

Điều này cũng có nghĩa, hiệu quả của việc cấp sổ hồng lần đầu trên môi trường số phụ thuộc rất lớn vào chất lượng dữ liệu đất đai. Với những trường hợp hồ sơ đầy đủ, thông tin rõ ràng và dữ liệu đã được cập nhật, việc số hóa có thể giúp rút ngắn các khâu trung gian. Ngược lại, nếu thông tin còn thiếu hoặc không thống nhất, chuyển hồ sơ từ giấy lên môi trường điện tử chưa thể giải quyết được những vướng mắc vốn nằm ở chính hồ sơ pháp lý của thửa đất.

Bởi vậy, Luật sư Biên cho rằng, muốn số hóa thực sự giúp đẩy nhanh việc cấp sổ hồng lần đầu, dữ liệu về từng thửa đất phải được cập nhật đầy đủ, chính xác và có khả năng kết nối, đối chiếu giữa các cơ quan liên quan. Nếu dữ liệu trên hệ thống chưa phản ánh đầy đủ tình trạng pháp lý và hiện trạng sử dụng đất, cán bộ giải quyết vẫn phải thực hiện các bước xác minh cần thiết.

Theo Luật sư Biên, cùng với số hóa, quy trình xử lý cần đủ rõ để cán bộ xác định trường hợp nào đủ điều kiện giải quyết, trường hợp nào phải tiếp tục xác minh và trách nhiệm của từng cơ quan ở mỗi khâu.

“Không nên kỳ vọng cứ đưa thủ tục lên môi trường số là hồ sơ sẽ được giải quyết nhanh. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi phía sau đó là dữ liệu đầy đủ và một quy trình rõ ràng. Cán bộ phải có đủ căn cứ để xử lý, đồng thời trách nhiệm ở từng khâu cũng phải được xác định cụ thể”, Luật sư Biên nêu quan điểm.

Nguyễn Giang