Chính sách - Quy hoạch
Tái định cư không chỉ là chỗ ở
Dự thảo Luật sửa đổi Luật Đất đai 2024 có nhiều đề xuất hướng tới thay đổi căn bản chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ việc bù đắp tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân.
Ông Đào Trung Chính - Cục trưởng Cục Quản lý đất đai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết một yêu cầu mới trong lần sửa đổi này là chuyển từ tư duy bồi thường thiệt hại về đất sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi.
Sinh kế sau tái định cư
Theo ông Chính, chính sách cần tập trung giải quyết các vấn đề về tái thiết sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân sau khi bị thu hồi đất. Đây là những yếu tố quyết định việc người dân có thực sự ổn định cuộc sống sau tái định cư hay không.
Ông Chính cũng cho biết, có ý kiến cho rằng các quy định về bồi thường, hỗ trợ hiện khá chi tiết, làm hạn chế tính chủ động của địa phương. Vì vậy, có thể nghiên cứu quy định một nguyên tắc chung trong luật, trên cơ sở đó, giao địa phương căn cứ điều kiện, hoàn cảnh cụ thể để đưa ra mức hỗ trợ.
Yêu cầu “tái thiết cuộc sống” đồng nghĩa chính sách bồi thường, tái định cư không chỉ dừng ở giá trị đất, tài sản hay diện tích nhà ở được bố trí. Với những hộ có việc làm, hoạt động sản xuất, kinh doanh gắn với nơi cư trú, thay đổi địa điểm có thể đồng thời làm thay đổi điều kiện tạo thu nhập.
GS.TSKH Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường nhận định, tái định cư không nên được nhìn đơn thuần là việc thay thế một tài sản bằng một tài sản khác. Nhiều quốc gia đã không còn đặt trọng tâm vào bồi thường bằng tiền mà chuyển sang tái điều chỉnh đất đai, tổ chức lại không gian sống và bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân.
Thực tế không ít khu tái định cư được xây dựng khang trang nhưng người dân không mặn mà chuyển đến. Một khu tái định cư dù có hạ tầng kỹ thuật nhưng thiếu trường học, chợ, cơ sở y tế, việc làm hoặc tách người dân khỏi cộng đồng cũ vẫn khó trở thành nơi an cư đúng nghĩa.
Như vậy, chất lượng tái định cư không chỉ được quyết định bởi diện tích hay chất lượng căn nhà. Khả năng tiếp cận hạ tầng xã hội, việc làm và nguồn thu nhập cũng tác động trực tiếp đến khả năng ổn định cuộc sống sau khi di chuyển.
Điều này càng rõ với các hộ sử dụng nơi ở đồng thời để sản xuất, kinh doanh. Nếu địa điểm mới không còn điều kiện giao thông, thị trường hoặc khả năng tiếp cận khách hàng tương đương, nguồn thu nhập có thể bị ảnh hưởng ngay cả khi điều kiện nhà ở được bảo đảm.
Bởi vậy, khi mục tiêu được mở rộng sang tái thiết cuộc sống, việc chuẩn bị tái định cư cũng cần tính đồng thời quỹ đất, quỹ nhà, hạ tầng xã hội và điều kiện duy trì sinh kế. Những yếu tố này có liên hệ trực tiếp với khả năng ổn định đời sống của người dân sau thu hồi đất.
Rõ cơ chế tái định cư tại chỗ
Từ yêu cầu bảo đảm sinh kế, phạm vi áp dụng tái định cư tại chỗ cũng là vấn đề cần tiếp tục làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự thảo.
Luật sư Phạm Thanh Tuấn - Chuyên gia pháp lý bất động sản cho biết, quyền tái định cư tại chỗ không nên phụ thuộc quá nhiều vào việc dự án được phân loại là “khu đô thị” hay “khu dân cư nông thôn”.
Theo vị chuyên gia, có trường hợp Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án nhà ở thương mại nhưng quy mô nhỏ, chưa đáp ứng tiêu chí “khu đô thị”. Khi đó, người dân có thể không thuộc trường hợp được bảo đảm bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Trong khi đó, tại khu đất khác được xác định là khu đô thị, người dân lại có thể được áp dụng chính sách tái định cư tại chỗ. “Sự khác biệt này có thể dẫn đến tình trạng người dân có hoàn cảnh tương đồng nhưng được hưởng chính sách khác nhau”, ông Tuấn chia sẻ.
Sự khác biệt càng đáng lưu ý khi địa điểm tái định cư không chỉ liên quan đến điều kiện cư trú mà còn có thể quyết định khả năng tiếp tục công việc, kinh doanh của người dân.
Đáng chú ý, so với Luật Đất đai 2024, dự thảo không còn quy định ưu tiên vị trí thuận lợi đối với hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ và người có công với cách mạng bị thu hồi đất.
Ngoài ra, vị chuyên gia cho rằng cần cân nhắc kỹ việc bỏ quy định này bởi với người sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ, vị trí đất gắn trực tiếp với việc làm và thu nhập. Nếu chỉ được bố trí chỗ ở mới nhưng vị trí không phù hợp, người dân có thể mất sinh kế.
Do đó, ông Tuấn đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu mở rộng nguyên tắc tái định cư tại chỗ đối với trường hợp thu hồi đất để triển khai dự án nhà ở thương mại, đồng thời kế thừa nguyên tắc ưu tiên vị trí thuận lợi cho người sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ.
Việc chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống vì vậy đặt ra yêu cầu xác định rõ hơn cả vị trí tái định cư, khả năng tiếp cận hạ tầng, dịch vụ và điều kiện duy trì sinh kế. Đây cũng là những yếu tố cần được tính đến ngay trong phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thay vì chỉ được xem xét sau khi người dân đã di chuyển.