Nghiên cứu - Trao đổi

Nhiều cơ chế mới đang được đề xuất nhằm khuyến khích hộ kinh doanh chuyển thành doanh nghiệp, từ đơn giản hóa thủ tục đăng ký đến giảm áp lực về thuế, kế toán và báo cáo trong những năm đầu hoạt động.

Cụ thể, theo dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp chuyển đổi được kế thừa quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của hộ, cá nhân kinh doanh; được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp trong một ngày làm việc khi hồ sơ hợp lệ, miễn lệ phí đăng ký và phí công bố thông tin lần đầu.

Trong 36 tháng đầu, doanh nghiệp được áp dụng chế độ thuế, kế toán và báo cáo tối giản dành cho doanh nghiệp siêu nhỏ; đồng thời được hỗ trợ, hướng dẫn và cảnh báo mức độ tuân thủ pháp luật trong 24 tháng. Một số doanh nghiệp chuyển đổi theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do cá nhân làm chủ sở hữu cũng không bắt buộc phải có chủ tịch công ty, kế toán trưởng.

Có thể thấy, những rào cản ban đầu đang được tính toán để giảm bớt. Nhưng một câu hỏi quan trọng vẫn đặt ra: vì sao phần lớn hộ kinh doanh chưa muốn chuyển thành doanh nghiệp?

Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) với 1.001 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy chỉ 15,6% có ý định chuyển đổi trong hai năm tới, trong khi 84,4% chưa có kế hoạch.

Không chỉ là câu chuyện thuế

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài – Giám đốc Công ty Luật TNHH Thuế và Luật Hà Nội cho rằng, cần nhìn những con số này từ tính toán rất thực tế của người kinh doanh.

Một hộ kinh doanh khi cân nhắc chuyển thành doanh nghiệp không chỉ quan tâm thủ tục có đơn giản hơn hay được ưu đãi bao nhiêu. Điều họ phải tính là sau khi chuyển đổi, hoạt động kinh doanh được lợi gì và những khoản chi phí, nghĩa vụ nào sẽ phát sinh thêm.

“Các chính sách đang tháo gỡ khá nhiều ở “cửa vào”. Nhưng điều hộ kinh doanh quan tâm hơn là sau khi bước qua cánh cửa đó, việc kinh doanh của họ sẽ như thế nào”, Luật sư Hoài nhận định.

Đây không phải lo ngại thiếu căn cứ. Khảo sát của VCCI đã cho thấy 93,4% hộ lo thủ tục thuế; 91,7% e ngại kế toán; 91,3% lo chi phí bảo hiểm; 91,2% lo tăng thuế, phí và 88,9% lo bị thanh tra nhiều hơn.

Những tỷ lệ gần như đều trên 90% cho thấy rào cản không nằm ở một khoản thuế hay một thủ tục cụ thể. Điều hộ kinh doanh e ngại là cả một hệ thống nghĩa vụ mới khi chuyển sang mô hình doanh nghiệp.

Ngoài những khoản dễ nhìn thấy như chi phí thuê kế toán, họ còn phải tổ chức lại sổ sách, tách bạch tiền cá nhân với tiền của doanh nghiệp, quản lý hóa đơn, chứng từ, lao động, bảo hiểm và thực hiện chế độ kê khai, báo cáo bài bản hơn.

Với những hộ có doanh thu khá nhưng lợi nhuận không cao, các khoản chi phí này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định chuyển đổi. Bởi vậy, theo Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài, nếu chính sách chỉ tập trung vào một vài ưu đãi riêng lẻ thì chưa chắc tạo được động lực đủ lớn.

“Điều cần giảm là tổng chi phí tuân thủ. Nhưng giảm chi phí không có nghĩa hạ thấp yêu cầu minh bạch, mà phải làm sao để người kinh doanh có thể tuân thủ pháp luật một cách đơn giản, dễ hiểu và ít tốn kém hơn”, Luật sư Hoài phân tích.

Đừng để khó khăn chờ ở “tháng thứ 37”

Việc cho doanh nghiệp chuyển đổi áp dụng chế độ thuế, kế toán và báo cáo tối giản trong 36 tháng là một khoảng đệm cần thiết. Nhưng hiệu quả của chính sách không chỉ nằm ở ba năm đầu.

Điều đáng quan tâm hơn là doanh nghiệp sẽ ra sao khi thời gian hỗ trợ kết thúc. Theo Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài, nếu trong 36 tháng đầu doanh nghiệp hoạt động theo một chế độ tương đối đơn giản, nhưng sang năm thứ tư phải thực hiện hàng loạt yêu cầu mà trước đó chưa được chuẩn bị, khó khăn thực chất chỉ được lùi lại.

“Không nên để ba năm ưu đãi trở thành ba năm trì hoãn khó khăn. Khoảng thời gian này phải giúp hộ kinh doanh từng bước biết cách vận hành một doanh nghiệp thực sự”, Luật sư Hoài cho biết.

Theo đó, hỗ trợ cần đi xa hơn việc miễn, giảm một số thủ tục. Trong thời gian chuyển tiếp, doanh nghiệp phải từng bước hình thành được những nền tảng cần thiết như quản lý dòng tiền, tách bạch tài chính, sử dụng hóa đơn, lưu giữ chứng từ, tổ chức kế toán, quản lý lao động và thực hiện nghĩa vụ thuế.

Trước khi hết thời gian hỗ trợ, doanh nghiệp cũng cần biết rõ mình sẽ phải đáp ứng thêm những yêu cầu nào để có thời gian chuẩn bị, thay vì đột ngột đối mặt với một hệ thống nghĩa vụ mới.

Đối với những sai sót trong giai đoạn đầu, cách quản lý cũng cần có sự phân biệt. Những lỗi phát sinh do chưa quen với phương thức quản trị mới cần được xem xét khác với hành vi cố tình gian lận, trốn thuế, qua đó vừa bảo đảm kỷ cương, vừa tránh tạo thêm tâm lý e ngại cho những hộ muốn chuyển đổi.

Nhưng giảm chi phí và thủ tục mới giải quyết được một phần của bài toán. Muốn hộ kinh doanh thực sự muốn trở thành doanh nghiệp, họ phải nhìn thấy lợi ích rõ ràng của việc chuyển đổi: khả năng tiếp cận vốn tốt hơn, mở rộng thị trường, tham gia chuỗi cung ứng, xây dựng thương hiệu, ký những hợp đồng lớn hơn và có cơ hội phát triển quy mô.

Nếu nghĩa vụ tăng lên nhưng lợi ích nhìn thấy được không tương xứng, rất khó kỳ vọng một làn sóng chuyển đổi chỉ bằng những ưu đãi trong vài năm đầu. Luật sư Nguyễn Thị Thu Hoài cho rằng, vì thế, thước đo của chính sách không nên chỉ là có thêm bao nhiêu hộ được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.

“Điều quan trọng là sau thời gian hỗ trợ, doanh nghiệp vẫn hoạt động được, kinh doanh tốt hơn và có khả năng tiếp tục lớn lên. Khi người kinh doanh thấy rằng trở thành doanh nghiệp thực sự mở ra cơ hội phát triển, họ sẽ chủ động chuyển đổi thay vì phải được vận động để chuyển đổi”, Luật sư Hoài nhấn mạnh.

Nguyễn Giang