Nghiên cứu - Trao đổi
Cần áp dụng cơ chế giải thể rút gọn
Hàng loạt doanh nghiệp đã ngừng hoạt động trên thực tế nhưng vẫn “mắc kẹt” trong thủ tục giải thể, theo chuyên gia, cần một cơ chế rút lui khỏi thị trường đơn giản, nhanh gọn và phù hợp hơn với mức độ rủi ro.
Không ít doanh nghiệp đã ngừng hoạt động trên thực tế nhưng vẫn phải mất nhiều thời gian, thậm chí hàng chục đến hàng trăm triệu đồng để hoàn tất thủ tục chấm dứt hoạt động và đóng mã số thuế. Khi doanh nghiệp không còn doanh thu, việc tiếp tục phát sinh tiền phạt, tiền chậm nộp và các nghĩa vụ kê khai khiến quá trình rút lui khỏi thị trường trở thành gánh nặng lớn, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Thực tế, việc thành lập doanh nghiệp ngày càng được đơn giản hóa, nhưng thủ tục để một doanh nghiệp chính thức chấm dứt tồn tại vẫn tương đối phức tạp. Sau khi dừng kinh doanh, doanh nghiệp phải thực hiện nhiều thủ tục liên quan đến thuế, quyết toán, thanh toán các nghĩa vụ tài chính và hoàn tất hồ sơ giải thể.
Đáng chú ý, với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế nhưng chưa hoàn tất thủ tục pháp lý, các khoản tiền phạt, tiền chậm nộp hoặc nghĩa vụ kê khai có thể tiếp tục phát sinh theo thời gian. Có trường hợp doanh nghiệp đóng cửa nhiều năm nhưng khi làm thủ tục giải thể mới phát hiện số tiền phải nộp đã lên tới hàng chục triệu đồng.
Theo các chuyên gia, tình trạng này không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ mà còn khiến dữ liệu đăng ký doanh nghiệp thiếu chính xác, khi trên hệ thống vẫn tồn tại nhiều doanh nghiệp nhưng thực tế không còn hoạt động. TS Nguyễn Ngọc Tú, nguyên Vụ trưởng Tổng cục Thuế, cho biết doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, tương đương khoảng 1,1 triệu doanh nghiệp. Đặc điểm của nhóm này là quy mô vốn, tài sản hạn chế; nhiều doanh nghiệp thậm chí không có đất đai, trụ sở hoặc tài sản thế chấp.
Do đó, một bộ phận doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả, chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi dừng kinh doanh. Trong khi đó, số doanh nghiệp thành lập mới lớn cũng kéo theo lượng doanh nghiệp ngừng hoạt động đáng kể.
Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng thực hiện thủ tục chấm dứt hoạt động hoặc đóng mã số thuế sau khi dừng kinh doanh. Theo ông Tú, một trong những nguyên nhân là quy trình chấm dứt hoạt động phức tạp hơn đáng kể so với quy trình gia nhập thị trường.
Sau khi dừng kinh doanh, doanh nghiệp vẫn phải hoàn tất nhiều thủ tục về thuế, quyết toán và thanh toán nghĩa vụ tài chính. Với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động 3-5 năm nhưng chưa hoàn tất nghĩa vụ, tiền chậm nộp, tiền phạt và các khoản liên quan có thể tiếp tục phát sinh.
“Bài toán đặt ra là phải làm sạch dữ liệu để minh bạch thông tin, xác định đơn vị nào còn hoạt động, đơn vị nào không còn hoạt động. Đây thực sự là việc làm cần thiết”, ông Tú nói.
Từ thực tế này, ông cho rằng cần nghiên cứu cơ chế giải thể, đóng mã số thuế tự động đối với doanh nghiệp không phát sinh giao dịch, không kê khai thuế và không hoạt động tại địa chỉ đăng ký trong một thời gian nhất định, chẳng hạn 3 năm.
“Khi nào doanh nghiệp có giải trình thì sẽ mở lại mã số thuế”, ông Tú đề xuất.
Theo ông, với doanh nghiệp không phát sinh nguồn thu trong 3 năm, cũng cần xem xét không xử phạt hành chính, không thu lệ phí môn bài, không tính tiền chậm nộp, tiền lãi đối với khoảng thời gian doanh nghiệp thực tế không hoạt động.
“Khi chủ doanh nghiệp báo giải thể thì phải đóng mã số thuế ngay lập tức. Khi doanh nghiệp đã giải thể thì không phạt hành chính, không phải nộp tờ khai, không nộp thuế môn bài, không đóng tiền chậm nộp”, ông Tú nói.
Về vấn đề này, Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín đề xuất nghiên cứu cơ chế cho phép doanh nghiệp giải thể nhanh trên cơ sở tự kê khai, tự chịu trách nhiệm.
Theo đó, chủ doanh nghiệp có thể cam kết chịu trách nhiệm cá nhân vô hạn đối với nghĩa vụ thuế nếu cơ quan chức năng phát hiện sai phạm trong quá trình hậu kiểm. Cách tiếp cận này vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, vừa giúp cơ quan quản lý làm sạch dữ liệu và hạn chế nguy cơ thất thu ngân sách.
Tuy nhiên, ông Được nhấn mạnh doanh nghiệp cũng cần chủ động thực hiện thủ tục giải thể ngay khi dừng hoạt động, thay vì để tình trạng pháp lý kéo dài.
Nhiều ý kiến chuyên gia cũng kiến nghị nghiên cứu cơ chế “xóa tên tự động” đối với doanh nghiệp không còn hoạt động. Theo đó, có thể tham khảo kinh nghiệm của Singapore và Anh. Nếu doanh nghiệp không phát sinh doanh thu, không thực hiện báo cáo tài chính hoặc tờ khai thuế trong 3 năm liên tiếp và không có nợ thuế gốc, hoặc chỉ còn khoản nợ dưới một ngưỡng nhất định, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế có thể chủ động chấm dứt hiệu lực mã số thuế, đồng thời xóa tên doanh nghiệp khỏi sổ đăng ký.