Tâm điểm

Bởi doanh nhân phải ra quyết định khi chưa thể biết chắc kết quả, bởi cơ hội kinh doanh luôn đi cùng rủi ro.

Khi doanh nhân phải quyết định trước khi biết kết quả

Kinh doanh luôn buộc doanh nhân quyết định khi kết quả còn bất định, bởi từ đầu tư công nghệ, phát triển sản phẩm đến mở thị trường, nếu chờ mọi rủi ro được loại bỏ thì cơ hội có thể đã thuộc về người khác. Rủi ro vì thế là một phần cái giá của cơ hội, còn năng lực của người đứng đầu nằm ở khả năng nhận diện và chấp nhận rủi ro hợp lý để tạo ra giá trị.

Nghị quyết 57-NQ/TW đề cao đổi mới sáng tạo, thí điểm và chấp nhận rủi ro, nhưng chính từ đây xuất hiện một nghịch lý: doanh nghiệp được khuyến khích thử cái mới, trong khi một quyết định thất bại có thể bị hậu kiểm bằng câu hỏi “vì sao biết có rủi ro mà vẫn quyết định?”. Nếu cách nhìn ấy trở thành mặc định, doanh nhân được yêu cầu bước vào bất định nhưng lại bị đánh giá như thể phải biết trước tương lai.

Một CEO có thể đã yêu cầu thẩm định, tiếp nhận phản biện, giới hạn quy mô thử nghiệm và chuẩn bị phương án xử lý rủi ro nhưng thị trường vẫn đi theo hướng hoàn toàn khác, trong khi một người quản lý khác có thể đã nhận được cảnh báo rõ ràng nhưng vẫn bỏ qua hoặc che giấu thông tin vì lợi ích cá nhân. Cả hai trường hợp đều có thể gây thiệt hại, nhưng cùng tạo ra thiệt hại không có nghĩa cùng tạo ra trách nhiệm.

Phía sau một dự án thất bại có thể là một quyết định có trách nhiệm nhưng giả định kinh doanh cuối cùng không đúng; cũng có thể là sự thiếu trách nhiệm khi những cảnh báo cần thiết bị bỏ qua; hoặc nghiêm trọng hơn là gian dối, tư lợi, che giấu thông tin dưới danh nghĩa đổi mới. Một thể chế tốt vì thế không phải thể chế bảo đảm không ai thất bại, mà là thể chế đủ năng lực phân biệt thất bại có trách nhiệm, thiếu trách nhiệm và sai phạm.

Sự phân biệt ấy đặc biệt quan trọng khi quyết định kinh doanh được hậu kiểm sau nhiều năm, bởi người đánh giá lúc ấy đã biết thị trường đi về đâu, công nghệ nào thất bại và thiệt hại cuối cùng là bao nhiêu, trong khi người phải đặt bút ký trước đó không sở hữu những thông tin của tương lai.

Điều doanh nhân cần không phải vùng miễn trách nhiệm, mà là một ranh giới đủ rõ để biết rủi ro kinh doanh nào được chấp nhận và khi nào việc tiếp tục chấp nhận rủi ro đã vượt giới hạn.

Nhận diện đúng rủi ro, xác định đúng trách nhiệm

Từ đó đặt ra một yêu cầu quan trọng đối với thể chế trong nền kinh tế đổi mới: cần phân định rõ giữa rủi ro trong kinh doanh và sai phạm pháp lý. Một quyết định kinh doanh được đưa ra trên cơ sở thông tin đầy đủ, có đánh giá rủi ro, minh bạch và được quản trị hợp lý, nhưng không đạt kết quả như kỳ vọng, không nên mặc nhiên bị đồng nhất với hành vi vi phạm. Điều doanh nghiệp cần là một khuôn khổ pháp lý đủ rõ để có thể chủ động thử nghiệm, chấp nhận rủi ro hợp lý và chịu trách nhiệm tương xứng với những gì mình đã làm.

Ranh giới ấy phải được xác lập từ cả hai phía, bởi pháp luật không nên suy đơn giản từ thiệt hại đến sai phạm rồi từ sai phạm đến lỗi, nhưng doanh nhân cũng không thể viện dẫn bản chất mạo hiểm của kinh doanh để hợp pháp hóa sự cẩu thả. Một quyết định muốn được nhìn nhận là thất bại có trách nhiệm phải cho thấy người quản lý đã tìm kiếm thông tin cần thiết, nhận diện rủi ro, lắng nghe phản biện, minh bạch lợi ích và thiết lập giới hạn cần thiết trước khi hành động.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, hay sandbox, không chỉ tạo không gian để doanh nghiệp thử công nghệ và mô hình kinh doanh mới mà còn cho Nhà nước cơ hội kiểm nghiệm cách quản lý những vấn đề pháp luật chưa thể dự liệu đầy đủ, nghĩa là khi doanh nghiệp thử một giả định kinh doanh thì cơ quan quản lý cũng đồng thời kiểm nghiệm một giả định quản lý.

Một thể chế đổi mới không được đo bằng khả năng loại bỏ mọi thất bại, mà bằng khả năng phân biệt rủi ro với sai phạm, đặt ra giới hạn khi cần thiết và học được từ cả những thử nghiệm không thành công. Nhà nước không thể đòi hỏi doanh nghiệp biết trước mọi kết quả, nhưng doanh nghiệp cũng không thể đòi hỏi được miễn trách nhiệm chỉ vì mình đang thử cái mới.

Doanh nhân không cần được bảo đảm rằng mọi quyết định của mình đều đúng, mà cần được bảo đảm rằng quyết định ấy được đánh giá công bằng bằng những gì họ biết, có thể biết và đã làm tại thời điểm phải lựa chọn. Khi pháp luật phân biệt được người dám chấp nhận rủi ro với người hành động bất chấp rủi ro, “quyền được sai một cách có trách nhiệm” không làm trách nhiệm pháp lý yếu đi mà làm ranh giới trách nhiệm rõ hơn, để người làm đúng dám quyết định, người cố ý làm sai phải chịu trách nhiệm và những thất bại có trách nhiệm có thể trở thành tri thức cho lần thử tiếp theo.

Một nền kinh tế muốn có những doanh nhân dám đi trước không thể loại bỏ rủi ro, bởi rủi ro luôn là một phần cái giá của cơ hội; điều thể chế cần làm là xác lập một ranh giới đủ rõ để quyền được thử không trở thành quyền làm sai, nhưng nỗi sợ thất bại cũng không khiến những người có trách nhiệm không còn dám quyết định.

Luật sư TRƯƠNG ANH TÚ - Chủ tịch TAT LAW FIRM