24h

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quy định hạn chế hoặc cấm trưng bày thuốc lá thường được thiết kế để tập trung vào các địa điểm bán lẻ nơi người tiêu dùng trực tiếp nhìn thấy và tiếp xúc với sản phẩm. Tại Australia, các bang áp dụng quy định Retail Display Ban đối với các cửa hàng bán lẻ, yêu cầu sản phẩm thuốc lá phải được để ngoài tầm nhìn của công chúng tại các điểm bán lẻ. Tương tự tại New Zealand, quy định được thực hiện với mục tiêu ngăn việc hiển thị thuốc lá tại điểm bán lẻ cho người dùng cuối cùng, thay vì mở rộng sang toàn bộ hoạt động bán buôn.

Lời cảnh báo từ Australia

Australia là một trong những quốc gia có lịch sử siết chặt quy định về thuốc lá lâu dài và toàn diện. Khi các yêu cầu quản lý ngày càng chặt chẽ, bài toán thực thi cũng trở nên phức tạp hơn. Australia hiện phải dành nguồn lực đáng kể cho việc kiểm soát thuốc lá bất hợp pháp. Lực lượng Biên phòng Australia xác định đây là lĩnh vực có sự tham gia của các nhóm tội phạm có tổ chức và đang áp dụng mô hình kiểm soát xuyên suốt từ trước biên giới, tại biên giới đến mạng lưới phân phối trong nước.

Trả lời phỏng vấn báo chí, ông Rohan Pike, cựu điều tra viên Cảnh sát Liên bang Australia và từng phụ trách lực lượng đặc nhiệm thuốc lá của Lực lượng Biên phòng Australia, cho biết Australia đã áp dụng một loạt hạn chế sâu rộng liên quan đến việc bán thuốc lá. Khi cộng hưởng lại, những hạn chế này đã tạo ra tác động đẩy người tiêu dùng thuốc lá sang thị trường bất hợp pháp. “Khi khiến cho thuốc lá hợp pháp trở nên kém hấp dẫn, chính sách có thể vô tình khiến sản phẩm lậu trở nên hấp dẫn hơn. Ban hành một lệnh ‘cấm’ thì rất dễ, nhưng thực thi nó mới là điều khó khăn hơn nhiều”, ông nhận định và bổ sung thêm rằng các cơ quan y tế ban hành những biện pháp này mà không tính toán đến các hệ lụy đối với lực lượng thực thi pháp luật và thái độ của người tiêu dùng.

Sự cấm đoán từ trước đến nay luôn tiếp tay cho các thị trường ngầm. Australia gần như đang thực hiện một lệnh cấm trên thực tế đối với thuốc lá thông qua mức thuế rất cao và hàng loạt quy định siết chặt. Đối tượng hưởng lợi từ cơ chế ngặt nghèo này chính là các băng đảng tội phạm - những kẻ phớt lờ mọi quy định pháp luật và buôn lậu sản phẩm vào trong nước. Hạn chế khả năng nhận diện của sản phẩm hợp pháp tại môi trường bán lẻ là một “món quà” dành cho tội phạm. Về mặt bản chất, các đối tượng buôn lậu vốn dĩ đã cất giấu hàng hóa dưới gầm quầy và che khuất khỏi tầm mắt. Việc cấm sản phẩm hợp pháp trưng bày đã tước đi một trong những lợi thế cạnh tranh của thị trường chính ngạch trước các dòng sản phẩm lậu giá rẻ. Hệ quả từ các chính sách của Australia là nguồn thu ngân sách chính phủ sụt giảm, xuất hiện tình trạng tiêu cực tại các quy trình và nhân sự biên giới, cùng làn sóng bạo lực lan rộng.

Lực lượng Biên phòng Australia kiểm đếm thuốc lá nhập lậu, trong bối cảnh các đường dây buôn lậu ngày càng gây áp lực lên công tác kiểm soát thị trường.

Cũng theo ông Rohan Pike, nên lưu ý rằng bất chấp mọi hạn chế mà Australia đã ban hành, xu hướng giảm số lượng người hút thuốc trong suốt giai đoạn 50 năm qua tại nước này vẫn duy trì tương đối đồng đều. Vì vậy, có rất ít bằng chứng cho thấy bất kỳ quy định hạn chế nào đã mang lại hiệu quả như kỳ vọng ban đầu. Đòn bẩy mạnh nhất mà các cơ quan chức năng có được để giảm tỷ lệ hút thuốc từ trước đến nay vẫn là giáo dục nâng cao nhận thức về tác hại của thuốc lá. “Các quốc gia nên dành nguồn lực của mình để giáo dục người dân về mức độ nguy hại của thuốc lá và cung cấp thông tin về các sản phẩm nicotine an toàn hơn, thay vì phân tán lực lượng chức năng vào những vấn đề mang lại rất ít hiệu quả thực tế”, ông nhấn mạnh.

Góc nhìn quản trị từ Malaysia

Nếu Australia cho thấy hệ lụy khi các biện pháp quản lý được siết chặt nhanh hơn khả năng thực thi trên thực tế, thì Malaysia lại là một ví dụ về cách một quốc gia trong khu vực chủ động xây dựng lộ trình chuyển tiếp trước khi áp dụng đầy đủ quy định hạn chế trưng bày thuốc lá. Theo Đạo luật Kiểm soát Thuốc lá vì Sức khỏe Cộng đồng 2024 (Act 852), có hiệu lực từ ngày 1/10/2024, Malaysia đưa ra quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán.

Trả lời phỏng vấn báo chí, Tiến sĩ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia (MIG), cho biết hơn 51.000 cửa hàng được ghi nhận là chịu tác động bởi lệnh cấm trưng bày thuốc lá, và các hiệp hội cửa hàng tạp hóa Malaysia cũng đã nhấn mạnh chi phí phát sinh đáng kể trong việc cải tạo cơ sở bán lẻ để tuân thủ các yêu cầu mới.

Chính phủ ban đầu đưa ra thời gian chuyển tiếp 6 tháng nhưng sau đó đã kéo dài lên 12 tháng do nhận thấy các doanh nghiệp cần thêm thời gian để hiểu và điều chỉnh thích ứng với các yêu cầu mới. Trong giai đoạn này, Bộ Y tế Malaysia đã triển khai các hoạt động giáo dục, các buổi đối thoại và chương trình tiếp cận hỗ trợ tuân thủ để giúp các bên liên quan nắm rõ các yêu cầu.

Điều này phản ánh một nguyên tắc quản trị quan trọng: việc ban hành một quy định và việc thực thi nó trên thực tế không hẳn là một. Giữa hai khâu này, cần phải có khoảng thời gian thỏa đáng để truyền thông, làm rõ quy định, chuẩn bị vận hành và tiếp nhận phản hồi. “Các quy định thường được thiết kế xoay quanh một mục tiêu chính sách chung, nhưng khả năng tuân thủ giữa các doanh nghiệp lại có sự khác biệt rất lớn. Do đó, quá trình thực thi cần phải nhìn nhận đúng năng lực thực tế của từng nhóm doanh nghiệp khác nhau”, ông Akhbar Bin Satar nhận định.

Theo ông, một chuỗi siêu thị lớn có thể có riêng nhân sự chuyên trách về tuân thủ, có mặt bằng cửa hàng chuẩn hóa và đủ nguồn lực tài chính để nhanh chóng cải tạo cơ sở kinh doanh. Trong khi đó, một cửa hàng nhỏ do hộ gia đình tự quản lý, quầy ki-ốt hay người bán lẻ phi chính thức lại có nguồn lực rất hạn chế, thường phải dựa vào hệ thống kệ đơn sơ hoặc các trang thiết bị sẵn có để kinh doanh. Do đó, các cơ sở kinh doanh nhỏ hơn có thể đối mặt với nhiều thách thức thực tế trong giai đoạn chuyển tiếp chính sách, bao gồm chi phí sửa đổi mặt bằng và điều chỉnh hoạt động vận hành để đáp ứng quy định. Ngoài ra, người bán lẻ cần được hướng dẫn để hiểu rõ hành vi nào bị coi là trưng bày trái phép, hàng hóa phải được cất giữ ra sao, những gì khách hàng được phép hoặc không được phép nhìn thấy, và các quy định này được áp dụng thế nào cho từng loại hình mặt bằng bán lẻ khác nhau. Do đó, tính rõ ràng của quy định mang ý nghĩa sống còn.

“Tôi cho rằng Malaysia mang lại một bài học đắt giá về việc thời gian chuyển tiếp có giá trị rất lớn. Điều này có nghĩa hiệu quả của một quy định pháp luật cần được đánh giá không chỉ dựa trên số lượt thanh kiểm tra hay các quyết định xử phạt, mà còn phải đo lường bằng mức độ tuân thủ trên thực tế, mức độ thấu hiểu của nhà bán lẻ, tính nhất quán của lực lượng thực thi, cũng như diễn biến dịch chuyển giữa thị trường hợp pháp và thị trường bất hợp pháp”, ông nhấn mạnh.

Đối với trường hợp các quốc gia đang chuẩn bị triển khai chính sách tương tự, ông Akhbar Bin Satar cho biết khuyến nghị của ông là cần bố trí đủ thời gian chuẩn bị và chuyển tiếp trước khi chuyển sang thực thi đầy đủ kèm chế tài xử phạt, dù mỗi nước cần tự thiết kế mô hình thực thi riêng dựa trên khung pháp lý, cấu trúc hệ thống bán lẻ và năng lực thực thi của mình.

Cát Vũ