Nghiên cứu - Trao đổi

Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử (Dự thảo) đang được xây dựng theo hướng mở rộng phạm vi định danh từ cá nhân, tổ chức sang hàng hóa, tài sản, dữ liệu, giao dịch và nhiều đối tượng khác. Theo Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an, Dự thảo xác định 5 nhóm đối tượng định danh điện tử, gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân; tài sản, sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất và đối tượng vật chất khác; cơ sở dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, âm thanh, video, ứng dụng, phần mềm và các dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; địa điểm và không gian giao dịch.

Dự thảo đồng thời quy định nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu, không thu thập lại dữ liệu đã có; nghiêm cấm sử dụng sinh trắc giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hoặc các hình thức gian lận công nghệ khác để tạo lập, giả mạo danh tính điện tử. Quá trình định danh, xác thực điện tử phải được ghi nhận, lưu vết, truy vết và bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Về mô hình thực hiện, Dự thảo thiết kế theo hai phương thức. Nhà nước đầu tư thiết lập hệ thống nền tảng để trực tiếp định danh điện tử đối với địa điểm, không gian, đối tượng thuộc dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng, đối tượng đã được chứng nhận sở hữu, sử dụng, sản phẩm, hàng hóa có rủi ro cao và đối tượng thuộc bí mật nhà nước.

Đối với các đối tượng còn lại, tổ chức đủ điều kiện có thể tự đầu tư hệ thống, nền tảng và cơ sở hạ tầng để thực hiện định danh điện tử, qua đó đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ định danh thương mại.

Trình bày báo cáo tóm tắt thẩm tra sơ bộ, Thượng tướng Lê Tấn Tới, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội cho biết Thường trực Ủy ban nhất trí với sự cần thiết ban hành luật.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng cần tiếp tục rà soát một số nội dung. Trong đó, đề nghị bổ sung quy định về nguyên tắc áp dụng pháp luật nhằm phân định rõ ranh giới giữa Luật Định danh và xác thực điện tử với các luật chuyên ngành như Luật Căn cước, Luật Giao dịch điện tử, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đối với đối tượng định danh điện tử, cần thu hẹp hoặc phân định rõ danh mục bắt buộc và danh mục khuyến khích, tránh mở rộng phạm vi áp dụng quá mức cần thiết.

Từ góc độ doanh nghiệp, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng có góp ý đáng chú ý về vấn đề này.

Theo VCCI, so với phiên bản Dự thảo tại thời điểm lấy ý kiến chính sách, Dự thảo hiện tại đã bỏ nguyên tắc “tham gia định danh điện tử là tự nguyện, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành quy định bắt buộc”. Việc này có thể dẫn tới cách hiểu rằng toàn bộ các đối tượng được liệt kê tại Điều 7, bao gồm sản phẩm, hàng hóa, thiết bị, tài sản, vật chất khác, sự kiện, giao dịch, hành vi, đều thuộc diện phải định danh điện tử.

VCCI cho rằng cách tiếp cận này cần được cân nhắc cả về tính khả thi kỹ thuật, chi phí thực hiện và hiệu quả quản lý.

Cụ thể, theo các quy định về danh tính điện tử, mã định danh phải cho phép xác định duy nhất đối tượng, không trùng lặp và không cấp lại. Nếu áp dụng nguyên tắc này đối với hàng hóa sản xuất hàng loạt, doanh nghiệp có thể phải cá thể hóa tới từng đơn vị sản phẩm.

Với các doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng nhanh, số lượng sản phẩm có thể lên tới hàng trăm triệu đơn vị mỗi năm, kéo theo số lượng mã định danh tương ứng. Cùng với đó là yêu cầu lưu trữ dữ liệu trong thời gian dài, trong khi vòng đời của nhiều sản phẩm rất ngắn.

Tương tự, việc cấp mã định danh riêng cho từng giao dịch, hành vi hoặc tương tác trong nền kinh tế cũng có thể tạo áp lực lớn lên hạ tầng lưu trữ và chi phí vận hành, trong khi nhiều giao dịch có vòng đời rất ngắn.

VCCI cũng lưu ý rằng mục tiêu quản lý trong nhiều trường hợp không nhất thiết đòi hỏi phải định danh tới từng đơn vị sản phẩm. Đối với một số nhóm hàng hóa, việc định danh ở cấp chủng loại, lô, mẻ, model hoặc số khung, số máy có thể đã đáp ứng yêu cầu quản lý.

Trên cơ sở đó, VCCI đề nghị khôi phục nguyên tắc định danh, xác thực điện tử được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, trừ trường hợp Luật Định danh và xác thực điện tử hoặc pháp luật chuyên ngành quy định bắt buộc; đồng thời bổ sung nguyên tắc tương xứng với mức độ rủi ro.

VCCI cũng đề nghị quy định rõ trong luật danh mục hoặc tiêu chí xác định các nhóm đối tượng bắt buộc định danh. Theo đó, nghĩa vụ bắt buộc nên tập trung vào những đối tượng có tính ổn định, giá trị lớn, rủi ro cao đối với an ninh, an toàn, sức khỏe cộng đồng hoặc thuộc diện quản lý đặc thù; không áp dụng đại trà đối với các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ có vòng đời ngắn, giá trị thấp.

Yến Nhung