Nghiên cứu - Trao đổi

Từ ngày 1/10/2026, Nghị định 365/2026/NĐ-CP của Chính phủ về kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu gạo chính thức có hiệu lực, với những thay đổi đáng chú ý theo hướng cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh.

Một trong những điểm mới là mở rộng các trường hợp không phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo. Theo quy định, thương nhân chỉ xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo đồ, gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng không phải đáp ứng điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo và không phải có Giấy chứng nhận.

Nhóm thương nhân này cũng không phải thực hiện dự trữ lưu thông và một số trách nhiệm áp dụng đối với thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo thông thường. Trước khi thực hiện hoạt động xuất khẩu, thương nhân kê khai thông tin theo mẫu và gửi đến Bộ Công Thương để phục vụ công tác quản lý.

Thay đổi này mở thêm cơ hội cho những doanh nghiệp có quy mô chưa lớn nhưng lựa chọn các dòng sản phẩm chuyên biệt. Thay vì phải đầu tư nguồn lực để đáp ứng một số điều kiện ngay từ đầu, doanh nghiệp có thể tập trung nhiều hơn cho sản phẩm, chất lượng và thị trường.

Nghị định mới cũng đơn giản hóa một số điều kiện đối với thương nhân thuộc diện phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo. Việc giảm bớt những yêu cầu không còn cần thiết được kỳ vọng giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí tuân thủ và thuận lợi hơn khi tham gia hoạt động xuất khẩu.

Những thay đổi trên càng đáng chú ý trong bối cảnh xuất khẩu gạo Việt Nam đang đứng trước yêu cầu nâng cao giá trị. Trong 8 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,03 triệu tấn gạo, đạt gần 2,9 tỷ USD. Giá xuất khẩu bình quân khoảng 481,5 USD/tấn, giảm 5,9% so với cùng kỳ năm trước.

Nhiều ý kiến nhận định rằng, khi dư địa cạnh tranh bằng sản lượng và giá ngày càng chịu nhiều sức ép, những phân khúc như gạo hữu cơ, gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng hay các sản phẩm có giá trị gia tăng cao có thể mở thêm hướng đi cho doanh nghiệp. Việc giảm bớt điều kiện kinh doanh vì thế không chỉ tạo thuận lợi về thủ tục mà còn giúp những doanh nghiệp lựa chọn thị trường ngách có thêm cơ hội tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Dù vậy, được thuận lợi hơn về thủ tục mới chỉ là bước đầu. Để một lô gạo có thể vào được thị trường nước ngoài, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc cũng như những tiêu chuẩn riêng của từng thị trường nhập khẩu.

Đối với doanh nghiệp nhỏ, đây mới là bài toán khó. Gạo hữu cơ hay những sản phẩm có giá trị cao đòi hỏi sự ổn định từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất đến chất lượng thành phẩm. Nếu chỉ thuận lợi hơn ở khâu thủ tục nhưng chưa xây dựng được chuỗi sản xuất đáp ứng yêu cầu của đối tác, cơ hội xuất khẩu vẫn khó chuyển thành những đơn hàng bền vững.

Bởi vậy, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh sẽ phát huy ý nghĩa rõ hơn khi nguồn lực trước đây doanh nghiệp phải dành cho việc đáp ứng thủ tục có thể được chuyển sang đầu tư cho sản phẩm, vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và tìm kiếm thị trường.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Lê Thị Nhung - Giám đốc Công ty Luật L&A Legal Experts cho rằng, những thay đổi tại Nghị định 365/2026/NĐ-CP có ý nghĩa đáng kể đối với doanh nghiệp, đặc biệt là những đơn vị có quy mô nhỏ lựa chọn các phân khúc gạo chuyên biệt.

Theo Luật sư Nhung, việc mở rộng trường hợp không phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo giúp giảm một phần chi phí và thủ tục khi doanh nghiệp muốn tham gia thị trường. Với những doanh nghiệp chưa có lợi thế về quy mô nhưng có sản phẩm đáp ứng được nhu cầu của thị trường, đây là cơ hội để tiếp cận hoạt động xuất khẩu thuận lợi hơn.

“Cắt giảm điều kiện kinh doanh không có nghĩa là giảm yêu cầu đối với hàng hóa xuất khẩu. Doanh nghiệp được thuận lợi hơn về thủ tục nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về chất lượng, nguồn gốc hàng hóa và đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu”, Luật sư Lê Thị Nhung phân tích.

Theo Luật sư Nhung, khi một số điều kiện được cắt giảm, công tác quản lý cũng cần được thực hiện theo hướng minh bạch, rõ ràng, tránh phát sinh thêm những yêu cầu ngoài quy định trong quá trình thực hiện. Nếu thủ tục đã được đơn giản hóa nhưng doanh nghiệp vẫn phải mất thêm thời gian, chi phí để đáp ứng những yêu cầu không cần thiết thì mục tiêu cải thiện môi trường kinh doanh sẽ khó đạt được đầy đủ.

Cùng với đó, doanh nghiệp cũng phải chủ động nâng cao năng lực tuân thủ. Đặc biệt với những doanh nghiệp muốn đi vào các phân khúc gạo hữu cơ, gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng hay sản phẩm có giá trị cao, chất lượng, truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng yêu cầu của từng thị trường phải trở thành nền tảng để cạnh tranh.

“Điều doanh nghiệp cần không chỉ là một cánh cửa dễ bước vào hơn, mà còn là môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định để có thể đầu tư lâu dài. Khi chi phí tuân thủ được giảm xuống, nguồn lực của doanh nghiệp sẽ có thêm dư địa dành cho chất lượng sản phẩm và thị trường - những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam”, Luật sư Lê Thị Nhung nhận định.

Nguyễn Giang