Kinh tế địa phương

Nhìn vào bức tranh tổng thể và những áp lực của biến đổi khí hậu, triều cường dâng cao và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, khoảng cách từ kế hoạch trên giấy đến hiệu quả thực tế đang bị kéo giãn bởi những "điểm nghẽn" cố hữu. Trong đó, nút thắt giải phóng mặt bằng, sự tắc nghẽn trong cơ chế tài chính – pháp lý và tư duy chống ngập cục bộ, đang là “nút thắt” cần có giải pháp đồng bộ để chuyển mình từ "chống ngập" sang "quản trị ngập lụt".

Thực trạng hạ tầng và khoảng cách quy hoạch

Ghi nhận của phóng viên Diễn đàn Doanh nghiệp cho thấy từ những "tọa độ ngập" dai dẳng được ghi nhận qua nhiều năm, tình trạng ngập lụt tại TP HCM không còn mang tính thời điểm mà đã trở thành vấn đề cấu trúc đô thị. Nhiều khu vực trọng điểm như đường Phan Văn Hớn, Bình Quới, nút giao Quốc lộ 51, đường Huỳnh Thúc Kháng (TP HCM), vẫn chịu cảnh ngập sâu mỗi khi mưa lớn trùng đỉnh triều.

Chia sẻ ở góc độ quản lý chuyên môn, ông Trịnh Quốc Dũng - Phó Trưởng Phòng Hạ tầng kỹ thuật, Sở Xây dựng TP HCM, cho biết: Ở các vị trí như đường Phan Văn Hớn, Bình Quới, nút giao Quốc lộ 51, đường Huỳnh Thúc Kháng... thường xuyên xảy ra ngập lụt sau những trận mưa lớn. Trước thực trạng này, Sở Xây dựng TP HCM đã và đang cho kiểm tra, rà soát, trên cơ sở đó có giải pháp xử lý. Đối với các khu vực còn lại, Sở Xây dựng đã tham mưu cho UBND TP HCM các phương án chống ngập giai đoạn 2026 - 2030. Hiện Sở Xây dựng đã trình và chờ UBND TP HCM thông qua. Ngoài ra, UBND Thành phố cũng đã ban hành Kế hoạch 477 về triển khai thu gom và xử lý nước thải trên địa bàn đến cuối năm 2030. Đây là những giải pháp công trình trọng tâm đang được triển khai.

Dù các bản quy hoạch và danh mục dự án liên tục được cập nhật, việc phân kỳ đầu tư và độ trễ triển khai vẫn khiến hạ tầng kỹ thuật đi sau tốc độ đô thị hóa.

Nút thắt mặt bằng và bài toán sinh kế ven kênh, rạch

Ghi nhận về công tác quản lý tại cấp cơ sở, việc hiện thực hóa các công trình nạo vét, khơi thông dòng chảy đang phải đối mặt với những "điểm nghẽn" lớn nhất, như: công tác đền bù, di dời và tái định cư. Điển hình tại phường Bình Đông, một điểm nóng về nhu cầu chỉnh trang kênh rạch chống ngập.

Ông Nguyễn Hồng Thuận - Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Bình Đông, TP HCM cho biết, năm 2025, địa bàn đã lập đề án chỉnh trang đô thị, di dời nhà trên và ven kênh rạch, kết hợp nạo vét để chống ngập. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương mới tại phường Bình Đông, trên địa bàn có 10 dự án lớn. Trong giai đoạn 2026, toàn TP HCM tập trung di dời khoảng 40.000 căn nhà ven kênh rạch; riêng theo đề án trước đây (Quận 8 cũ) là 15.000 căn, trong đó phường Bình Đông có hơn 6.000 trường hợp. Hiện nay các dự án đang lập chủ trương đầu tư. Phường cũng đang triển khai dự án nạo vét và chỉnh trang đô thị rạch Bà Lớn; phương án bồi thường vừa được phê duyệt để chuẩn bị di dời 527 căn nhà trên và ven kênh rạch."

Điểm nghẽn thể chế từ đại dự án 10.000 tỷ

Theo đánh giá của các chuyên gia, điểm nghẽn không chỉ nằm ở cấp vi mô hay vĩ mô, mà các đại dự án mang tính xoay chuyển cục diện cũng gặp rào cản lớn về thể chế và thủ tục. Điển hình là Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TP HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (Giai đoạn 1).

Được khởi công năm 2016 với tổng mức đầu tư gần 10.000 tỷ đồng, dự án kéo dài gần một thập kỷ do vướng mắc về cơ chế thanh toán, điều chỉnh hợp đồng BT và thẩm quyền phê duyệt. Tại thông báo kết luận ngày 23/6/2026, Chính phủ đã có chỉ đạo quyết liệt nhằm tháo gỡ vướng mắc, yêu cầu hoàn thành và đưa dự án vào vận hành trong năm 2026. Song, với khối lượng công việc và thực tế hiện nay, việc đưa dự án vào vận hành trong năm 2026 sẽ chịu nhiều áp lực.

Bình luận về những điểm nghẽn tại dự án 10.000 tỷ, TS Phạm Viết Thuận – Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP HCM, phân tích: "Chúng ta có dự án 10.000 tỷ đồng để chống ngập trong diện tích khoảng 760 ha. Theo kỳ vọng lý thuyết, dự án sẽ giải quyết căn cơ nhiều vấn đề ngập lụt. Tuy nhiên, đến nay công trình vẫn chưa thể đưa vào vận hành, và thực tế cũng chưa có báo cáo đánh giá nào khẳng định thành phố sẽ chấm dứt hoàn toàn ngập úng trong tương lai gần.

Bên cạnh đó, chúng ta cũng có những chương trình mới như chống ngập 3 lớp. Sau khi tái cơ cấu, sắp xếp bộ máy đô thị, chúng ta mới dần hình thành tư duy chuyển từ “chống ngập” sang “quản trị ngập lụt” thích ứng – nghĩa là hạ tầng phải tuân thủ và thuận theo tự nhiên thay vì chạy theo sau như trước đây: hễ ngập ở đâu thì loay hoay chống ở đó".

Chuyển từ "chống ngập" sang "quản trị ngập lụt"

Cũng theo TS Thuận, sự chậm trễ của đại dự án 10.000 tỷ đồng phơi bày hàng loạt những điểm nghẽn, như: thiếu cơ chế linh hoạt để xử lý các vướng mắc trong hợp đồng BT thuộc những dự án hạ tầng kỹ thuật. Bên cạnh đó, Tư duy "ngập đâu chống đó" bằng bê tông hóa đê kè và cống ngăn triều đang bộc lộ giới hạn khi biến đổi khí hậu khiến nước triều dâng cao hơn và phân bố mưa ngày càng dị thường.

“Việc chuyển từ tư duy "chống ngập" sang "quản trị ngập lụt", được xem là cách tiếp cận coi nước là tài nguyên, đòi hỏi quản trị không gian lưu trữ và thích ứng. Song, để làm được điều này đòi hỏi thành phố phải áp dụng các giải pháp hạ tầng xanh, gồm: bảo tồn các vùng trũng thấp làm túi chứa nước tự nhiên, xây dựng hồ điều tiết ngầm/nổi, tăng diện tích thấm hút nước trong các khu đô thị mới song song với các công trình cống ngăn triều cơ học”, TS Thuận nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, bài toán chống ngập tại TP HCM không thể chỉ dừng lại ở những bản quy hoạch trên giấy hay những tuyên bố quyết tâm. Giá trị thực sự của hạ tầng chống ngập chỉ được khẳng định khi công trình vận hành trơn tru và phát huy hiệu quả bảo vệ cuộc sống của người dân. Tháo gỡ đúng điểm nghẽn, kiểm soát chặt chẽ tiến độ và chuyển dịch tư duy sang quản trị thích ứng chính là con đường tất yếu để TP HCM xây dựng một đô thị bền vững, an toàn trước thách thức của thiên nhiên.

Bài và Ảnh: Hương Giang