EU sẽ hướng tới một FTA với ASEAN?

Việc EU và Philippines đạt được thỏa thuận đáng kể về một hiệp định thương mại ngày 22/9 đang mở thêm triển vọng cho quan hệ kinh tế giữa châu Âu và ASEAN.

Xa hơn, một hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa EU và ASEAN cũng có thể tiến gần hơn, trong bối cảnh châu Âu đang đẩy mạnh chiến lược hướng sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương (APAC), một phần xuất phát từ những biến động thương mại do chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy khả năng hình thành FTA EU-ASEAN trong những năm tới là động lực chính trị. Vì vậy, việc EU và Philippines hoàn tất các nội dung còn lại của thỏa thuận song phương có ý nghĩa không nhỏ đối với tiến trình này.

EU và Philippines bắt đầu đàm phán thương mại từ năm 2016, nhưng tiến trình bị đình trệ vào năm 2017. Hai bên nối lại đàm phán vào năm 2024, ngay trước khi ông Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ thứ hai.

Thỏa thuận đang được hình thành dự kiến bao phủ hơn 97% thương mại song phương và xóa bỏ hơn 94% số dòng thuế. Theo EU, thương mại hàng hóa giữa hai bên đạt 17,6 tỷ euro (19,9 tỷ USD) trong năm 2025, đưa EU trở thành đối tác thương mại lớn thứ tư của Philippines.

Đối với EU, thỏa thuận này được kỳ vọng mở rộng cơ hội cho các nhà sản xuất ô tô, doanh nghiệp công nghiệp và nông dân châu Âu. Philippines cũng sở hữu nguồn khoáng sản quan trọng đáng kể, qua đó có thể mở thêm cơ hội tiếp cận nguồn nguyên liệu này cho EU.

Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề cần giải quyết, trong đó có các quy định của EU về mua sắm công. Những quy định này có thể hạn chế khả năng tiếp cận thị trường EU trong các lĩnh vực xanh và sử dụng nhiều năng lượng đối với những quốc gia chưa có thỏa thuận mua sắm công với khối.

Hai bên đặt mục tiêu hoàn tất và ký kết thỏa thuận chậm nhất vào năm 2027. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen dự kiến sẽ tới Philippines để tham dự lễ ký kết. Sau đó, thỏa thuận có thể cần được các quốc gia thành viên EU phê chuẩn theo quy trình của từng nước.

So với một số thỏa thuận thương mại gần đây của EU, chẳng hạn thỏa thuận với Mercosur, khối thương mại Nam Mỹ, hiệp định với Philippines có thể ít gây tranh cãi hơn tại châu Âu trên phương diện kinh tế.

Tại Pháp, giới vận động hành lang trong lĩnh vực nông nghiệp từng phản đối mạnh mẽ thỏa thuận với Mercosur. Trong khi đó, quốc gia này lại hoan nghênh thỏa thuận với Philippines, bởi xét trên tổng thể, EU đang có thặng dư thương mại nông sản với Philippines.

Dù vậy, thỏa thuận vẫn có thể vấp phải những ý kiến phản đối ở châu Âu. Một số tổ chức phi chính phủ cho rằng vấn đề nhân quyền tại Philippines chưa phù hợp với việc EU thúc đẩy các giá trị dân chủ, vốn được đề cao trong các văn kiện của EU như Hiệp ước Lisbon năm 2009.

Việc EU đẩy nhanh tiến trình với Philippines cũng cho thấy cách tiếp cận của châu Âu đối với Đông Nam Á đang có những thay đổi đáng chú ý.

EU từng bị chỉ trích vì mất nhiều thời gian để đàm phán và hoàn tất các hiệp định thương mại mới. Tuy nhiên, thỏa thuận với Philippines là dấu hiệu mới cho thấy tốc độ này đang được đẩy nhanh trong nhiệm kỳ thứ hai của bà von der Leyen.

Ủy viên Thương mại EU Maros Sefcovic mới đây cho biết EU đang tích cực thúc đẩy quan hệ thương mại với Đông Nam Á, đồng thời đạt tiến triển với Thái Lan và tăng cường hợp tác với Malaysia, sau những bước tiến với Indonesia và Philippines.

Những động thái này cho thấy châu Âu đang dành sự quan tâm ngày càng lớn cho việc củng cố quan hệ thương mại với ASEAN và rộng hơn là khu vực APAC.

Mục tiêu không chỉ nằm ở mở rộng thương mại. Trong bối cảnh địa kinh tế biến động, từ chính sách thuế quan của Mỹ đến những xung đột địa chính trị kéo dài, châu Âu cũng tìm cách củng cố vị thế và lợi thế cạnh tranh thông qua việc mở rộng mạng lưới đối tác kinh tế.

Định hướng này thực tế đã được EU thúc đẩy từ nhiệm kỳ đầu tiên của bà von der Leyen. Khi đó, EC đã xác định việc củng cố sự hiện diện và vai trò chiến lược của EU tại APAC là một ưu tiên.

Bên cạnh thương mại và đầu tư, EU cũng quan tâm tới việc duy trì các tuyến hàng hải tự do, thông suốt và phù hợp với luật pháp quốc tế, yếu tố có ý nghĩa đặc biệt đối với các chuỗi cung ứng kết nối châu Âu với châu Á.

EU đồng thời tăng cường hợp tác với các đối tác chủ chốt tại APAC, trong đó có các nước ASEAN, trong những lĩnh vực như an ninh và quốc phòng. Các vấn đề như an ninh mạng, khủng bố và tội phạm có tổ chức cũng ngày càng xuất hiện trong chương trình hợp tác giữa hai khu vực.

Sự quan tâm ngày càng lớn của EU đối với ASEAN cũng đang nhận được phản hồi tích cực từ cộng đồng doanh nghiệp. Theo dữ liệu của Hội đồng Kinh doanh EU-ASEAN, khoảng 60% lãnh đạo doanh nghiệp châu Âu cho rằng ASEAN sẽ mang lại những cơ hội kinh tế đáng kể nhất trên thế giới trong 5 năm tới. Khoảng 80% cho biết họ dự kiến sẽ gia tăng hoạt động thương mại và đầu tư tại Đông Nam Á trong cùng giai đoạn.

Về dài hạn, những thỏa thuận song phương giữa EU và từng quốc gia ASEAN có thể tạo nền tảng cho một FTA EU-ASEAN trên phạm vi rộng hơn.

Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong, người sẽ đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN vào năm 2027, nhận định rằng các thỏa thuận song phương mà EU đang ký kết với các nước ASEAN có thể bổ trợ cho nhau và tạo nền tảng cho tiến trình hội nhập sâu rộng hơn ở cấp độ ASEAN.

Tuy nhiên, để tiến tới một thỏa thuận chung giữa EU và ASEAN vẫn còn không ít thách thức.

Kinh nghiệm trong quá khứ cho thấy điều này không đơn giản. Khi EU và ASEAN khởi động đàm phán thương mại vào năm 2007, tiến trình nhanh chóng bị ảnh hưởng bởi các vấn đề liên quan đến nhân quyền sau khi Myanmar tiến hành trấn áp các cuộc biểu tình.

Dù vậy, thỏa thuận với Philippines cho thấy EU đang nhìn nhận ASEAN như một đối tác kinh tế có tiềm năng lớn.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu và quan hệ địa chính trị đang có nhiều thay đổi, Đông Nam Á ngày càng giữ vị trí quan trọng hơn trong chiến lược kinh tế của châu Âu.