Trao quyền định giá: Cần kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về hoàn thiện hệ thống phân phối xăng dầu, Bộ Công Thương đang hoàn thiện Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định hiện hành. Đến nay, Dự thảo đã qua 4 lần xin ý kiến các thành viên Chính phủ, tiếp tục được hoàn thiện theo chỉ đạo tại Thông báo số 488/TB-VPCP ngày 17/9/2026 của Văn phòng Chính phủ.

Một trong những điểm đáng chú ý là đổi mới cơ chế điều hành giá xăng dầu theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, đồng thời chuyển trọng tâm quản lý của Nhà nước sang giám sát và hậu kiểm.

Theo phương án đang được lấy ý kiến, Nhà nước không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Doanh nghiệp chủ động quyết định và công bố giá bán trong hệ thống trên cơ sở công thức, nguyên tắc được quy định tại Nghị định.

Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, với cơ chế mới, giá xăng dầu được đưa về cho thị trường quyết định, còn Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, giám sát và can thiệp khi thị trường có biến động.

Để hỗ trợ cơ chế này, Bộ Công Thương dự kiến xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia, kết nối dữ liệu về hoạt động mua bán, tồn kho và hóa đơn bán lẻ với cơ quan quản lý. Qua đó, việc giám sát thị trường có thể dựa trên dữ liệu thực tế, giúp phát hiện sớm các diễn biến bất thường và hành vi gian lận.

Tuy nhiên, trao quyền tự quyết giá cũng đặt ra vấn đề về điều kiện cạnh tranh. Khi doanh nghiệp được chủ động quyết định giá bán, liệu họ có đủ khả năng lựa chọn nguồn cung và tự quyết các điều kiện kinh doanh, hay quyền này vẫn bị giới hạn bởi quan hệ giữa các khâu trong hệ thống phân phối?

Theo ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát, một trong những vấn đề của thị trường hiện nay là sự phụ thuộc của doanh nghiệp bán lẻ vào thương nhân đầu mối, đặc biệt trong việc xác định chiết khấu và lợi nhuận.

Thực tế có những giai đoạn chiết khấu xuống 0 đồng và kéo dài khi thị trường biến động, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của các cửa hàng bán lẻ.

“Chúng tôi không thể kinh doanh mà lợi nhuận do doanh nghiệp đầu mối quyết định. Không ai đi kinh doanh, chở xăng dầu về nhưng lại không có lợi nhuận, chiết khấu 0 đồng”, ông Thắng nói.

Từ thực tế này, ông cho rằng cần làm rõ hơn các khoản chi phí dành cho khâu bán lẻ trong cơ chế hình thành giá, bảo đảm doanh nghiệp có đủ điều kiện duy trì hoạt động.

Bởi nếu doanh nghiệp bán lẻ vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một nguồn cung, việc được quyền công bố giá bán riêng chưa chắc đồng nghĩa với quyền chủ động thực sự. Khi khả năng lựa chọn nhà cung cấp và đàm phán điều kiện thương mại còn hạn chế, quyền tự quyết giá khó trở thành công cụ cạnh tranh hiệu quả.

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng, khi trao quyền tự định giá cho doanh nghiệp, yêu cầu quan trọng là phải kiểm soát được các hành vi làm méo mó cạnh tranh như thỏa thuận giá, phân chia thị trường, áp đặt điều kiện thương mại bất hợp lý hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.

Theo ông Long, quan hệ giữa thương nhân đầu mối, phân phối và bán lẻ cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Doanh nghiệp bán lẻ chỉ thực sự có quyền tự quyết khi có khả năng lựa chọn nguồn cung. Nếu vẫn phụ thuộc vào một đầu mối, quyền tự định giá rất dễ trở thành “quyền trên giấy”.

Cùng với đó, cơ chế hậu kiểm cần dựa trên một hệ thống dữ liệu đủ mạnh. Thay vì kiểm tra từng báo cáo kê khai, cơ quan quản lý cần kết nối dữ liệu về giá bán, nguồn cung, tồn kho, sản lượng và hóa đơn để kịp thời nhận diện những biến động bất thường hoặc dấu hiệu phối hợp giữa các doanh nghiệp.

Do đó, hiệu quả của cơ chế mới không chỉ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp được tự quyết giá, mà còn ở khả năng lựa chọn nguồn cung và mức độ cạnh tranh của thị trường. Nếu những điều kiện này được bảo đảm, giá xăng dầu sẽ linh hoạt hơn theo thị trường; ngược lại, khi quyền lực vẫn tập trung ở một số khâu, tự quyết giá chưa chắc tạo ra cạnh tranh thực chất.