Đề xuất cơ chế giá xăng dầu theo thị trường: Làm sao để công bằng?

Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu đang được Bộ Công Thương hoàn thiện với một thay đổi đáng chú ý: tăng quyền chủ động của doanh nghiệp trong quyết định giá bán xăng dầu.

Theo phương án đang được lấy ý kiến, Nhà nước không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như cơ chế hiện nay. Doanh nghiệp chủ động quyết định và công bố giá bán trong hệ thống trên cơ sở công thức, nguyên tắc được quy định tại Nghị định. Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, giám sát và can thiệp khi thị trường có biến động.

Đây được xem là thay đổi đáng kể trong cơ chế điều hành một mặt hàng thiết yếu, có tác động trực tiếp đến sản xuất, kinh doanh và đời sống. Giá xăng dầu được kỳ vọng phản ánh sát hơn diễn biến thị trường, trong khi doanh nghiệp có thêm quyền chủ động trong hoạt động kinh doanh.

Song, một số ý kiến cũng cho rằng, khi quyền định giá được trao nhiều hơn cho thị trường, vấn đề không chỉ nằm ở việc ai quyết định giá. Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các chủ thể tham gia chuỗi kinh doanh xăng dầu.

Tại Hội nghị lấy ý kiến dự thảo Nghị định ngày 30/9 vừa qua, câu chuyện phân bổ chi phí, lợi nhuận và quyền mua bán giữa các thương nhân đã nhận được sự quan tâm của doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát ủng hộ xây dựng công thức giá theo hướng thị trường, nhưng cho rằng cần làm rõ chi phí kinh doanh và lợi nhuận được phân bổ như thế nào giữa thương nhân đầu mối, phân phối và bán lẻ.

Theo ông Thắng, nếu thương nhân đầu mối quyết định giá bán buôn và mức lợi nhuận dành cho các khâu phía sau, chiết khấu dành cho cửa hàng bán lẻ có thể xuống thấp, ảnh hưởng đến nguồn bù đắp chi phí vận chuyển, nhân công và duy trì hoạt động. Doanh nghiệp đề nghị nếu tiếp tục duy trì phần lợi nhuận trong công thức giá, cần nghiên cứu cơ chế phù hợp hơn thay vì để toàn bộ quyền xác định tập trung ở đầu mối.

Một vấn đề khác được đặt ra là việc mua bán xăng dầu giữa các thương nhân phân phối. Đại diện Công ty TNHH Thương mại và Dầu khí Minh Thịnh đề nghị cho phép các thương nhân phân phối giao dịch với nhau, đi kèm các điều kiện về nguồn gốc hàng hóa, hợp đồng, hóa đơn, chuyển quyền sở hữu và truy xuất nguồn gốc. Theo doanh nghiệp, nếu không được mua bán với nhau, thương nhân phân phối sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn hàng và điều kiện bán hàng của đầu mối.

Trao đổi ở góc nhìn chính sách với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp – Giám đốc Công ty Luật HPVN cho rằng, việc từng bước để giá xăng dầu vận hành sát hơn với tín hiệu thị trường là hướng cần thiết. Tuy nhiên phải đi cùng một môi trường cạnh tranh minh bạch, bình đẳng giữa các chủ thể.

“Thương nhân đầu mối có vai trò quan trọng trong bảo đảm nguồn cung và phải có quyền chủ động tương ứng với trách nhiệm của mình. Nhưng khi một chủ thể có lợi thế lớn về nguồn hàng và giá bán buôn, cơ chế quản lý cũng cần đủ minh bạch để quyền tự chủ kinh doanh không làm suy giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp ở những khâu tiếp theo”, Luật sư Hiệp phân tích.

Theo Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp, điều cần hướng tới không phải là cơ quan quản lý tiếp tục can thiệp sâu vào từng mức chiết khấu hay lợi nhuận của doanh nghiệp. Nếu Nhà nước vẫn quyết định thay các yếu tố vốn thuộc quan hệ thương mại, mục tiêu đưa giá xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường sẽ khó đạt được.

Thay vào đó, cơ chế mới cần xác lập rõ nguyên tắc hình thành giá, trách nhiệm của từng chủ thể và tăng khả năng giám sát thị trường. Khi xuất hiện dấu hiệu một doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp sử dụng vị thế của mình để áp đặt những điều kiện thương mại bất lợi cho các chủ thể khác, các công cụ của pháp luật về cạnh tranh phải phát huy được vai trò.

Hướng quản lý bằng dữ liệu trong dự thảo có thể hỗ trợ yêu cầu này. Thực tế Bộ Công Thương cho biết sẽ xây dựng hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia; thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối phải thông báo về chi phí tồn kho, hoạt động mua bán; dữ liệu từ cửa hàng bán lẻ, trong đó có thông tin xuất hóa đơn bán hàng, được gửi về cơ quan thuế và Bộ Công Thương. Việc quản trị bằng dữ liệu được kỳ vọng giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm rủi ro, gian lận thương mại và những diễn biến bất thường trên thị trường.

Luật sư Hiệp cho rằng, nếu được tổ chức hiệu quả, dữ liệu không chỉ phục vụ hậu kiểm mà còn giúp cơ quan quản lý nhận diện những bất thường trong chuỗi cung ứng và hoạt động mua bán. Điều quan trọng là tránh để yêu cầu cung cấp dữ liệu trở thành một tầng thủ tục mới làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

“Đưa giá xăng dầu về gần hơn với thị trường thì cạnh tranh cũng phải thực chất. Doanh nghiệp cần được chủ động kinh doanh, nhưng quyền tự chủ phải đặt trong một khuôn khổ minh bạch để các chủ thể có cơ hội cạnh tranh bình đẳng. Khi đó, cơ chế giá mới có thể vừa phát huy được vai trò của thị trường, vừa bảo đảm lợi ích của doanh nghiệp và người tiêu dùng”, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp nhấn mạnh.