Trung Quốc tái định hình vai trò công xưởng thế giới

Ngành điện tử toàn cầu đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính cơ cấu. Trong hơn hai thập niên, Trung Quốc giữ vai trò là trung tâm sản xuất chủ đạo của thế giới, với hệ sinh thái tập trung vượt trội về nhà cung cấp, lao động lành nghề, cơ sở hạ tầng, logistics và năng lực kỹ thuật.

Tuy nhiên, mức độ tập trung này đang dần giảm đi. Dù vậy, đây không phải là dấu hiệu cho thấy ngành sản xuất Trung Quốc đang suy yếu. Trung Quốc đang đưa một phần các công đoạn sản xuất ra nước ngoài, đồng thời giữ lại những năng lực công nghiệp có ý nghĩa quan trọng nhất.

Theo Tập đoàn Tư vấn Boston (BCG), kể từ năm 2017, tỷ lệ các nhà sản xuất điện tử có trụ sở tại Trung Quốc đại lục, Đài Loan và Hong Kong có hoạt động sản xuất ở nước ngoài đã tăng từ 12% lên 56%. Phân tích của BCG dựa trên 942 doanh nghiệp niêm yết có doanh thu hằng năm trên 500 triệu USD, trong đó có 314 doanh nghiệp đặt trụ sở tại Trung Quốc. Đây là một sự chuyển đổi đáng chú ý.

Từ đầu những năm 2000 đến giữa thập niên 2010, các doanh nghiệp tập trung sản xuất tại những cụm công nghiệp lớn của Trung Quốc nhằm tối thiểu hóa chi phí. Lao động giá rẻ đóng vai trò quan trọng, nhưng lợi thế thực sự nằm ở mật độ tập trung cao của hệ sinh thái sản xuất. Điều này tạo ra lợi thế kinh tế nhờ quy mô và hiệu quả vận hành mà rất ít quốc gia có thể sánh được.

Kể từ năm 2017, thuế quan gia tăng, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu ngày càng mở rộng và hoạt động giám sát chặt chẽ hơn đối với các công nghệ trọng yếu đã làm thay đổi đáng kể bài toán kinh doanh.

Các mức thuế cao mà Tổng thống Mỹ Donald Trump áp lên hàng hóa Trung Quốc nhằm giảm sự phụ thuộc vào hoạt động sản xuất của nước này và buộc doanh nghiệp đưa sản xuất trở lại Mỹ. Tuy nhiên, những biện pháp này cũng tạo thêm động lực để các doanh nghiệp Trung Quốc xây dựng năng lực sản xuất tại các quốc gia thứ ba.

Cùng lúc đó, nhiều quốc gia Đông Nam Á, Ấn Độ và Mexico bắt đầu đưa ra các ưu đãi thuế quan, trợ cấp, khu công nghiệp và nhiều chính sách khác nhằm thu hút đầu tư nước ngoài.

Ngày nay, doanh nghiệp xem việc đa dạng hóa địa điểm sản xuất như một biện pháp phòng ngừa rủi ro trước thuế quan, các hạn chế xuất khẩu và những gián đoạn bất ngờ. Tuy nhiên, điều đó không nhất thiết có nghĩa là họ từ bỏ Trung Quốc.

Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp chỉ chuyển công đoạn lắp ráp cuối cùng ra nước ngoài. Linh kiện, nguyên vật liệu, dụng cụ sản xuất, máy móc và chuyên môn kỹ thuật vẫn có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Điều này đang hình thành mô hình sản xuất “trục và nan hoa” khi Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò trung tâm, trong khi các nhánh sản xuất mở rộng sang những quốc gia khác.

Theo BCG, Việt Nam ngày càng giữ vai trò quan trọng trong hoạt động lắp ráp điện tử; Malaysia có thế mạnh về kiểm thử và đóng gói bán dẫn; Ấn Độ sở hữu tiềm năng lớn nhờ thị trường nội địa rộng lớn; còn Mexico được hưởng lợi từ vị trí gần Mỹ.

Tuy nhiên, tất cả những trung tâm sản xuất mới này vẫn gắn kết với các chuỗi cung ứng của Trung Quốc.

Chiến lược công nghiệp của Trung Quốc ngày càng phù hợp với mô hình phân công lao động, trong đó nghiên cứu tiên tiến, kỹ thuật, đổi mới công nghệ và sản xuất công nghệ cao tiếp tục tập trung trong nước.

Điều này có thể trở thành đặc điểm định hình giai đoạn tiếp theo trong quá trình toàn cầu hóa công nghiệp của Trung Quốc. Thay vì duy trì toàn bộ hoạt động sản xuất tập trung trong nước, quốc gia này kiểm soát các công nghệ, máy móc, linh kiện, tiêu chuẩn, năng lực kỹ thuật và mối liên kết chuỗi cung ứng làm nền tảng cho hoạt động sản xuất. Đây là một cách nhìn hoàn toàn khác về sức mạnh công nghiệp.

Mô hình cũ chủ yếu đánh giá sức mạnh công nghiệp dựa trên vị trí đặt nhà máy. Trong khi đó, mô hình đang hình thành đánh giá sức mạnh này dựa trên việc ai kiểm soát hệ sinh thái công nghiệp.

Trên thực tế, nếu các doanh nghiệp Trung Quốc có thể kết hợp năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), linh kiện, máy móc và chuyên môn kỹ thuật trong nước với các cơ sở sản xuất tại Đông Nam Á, Ấn Độ, Mexico và những thị trường khác, kết quả có thể là một hệ thống sản xuất ít bị tổn thương hơn trước chính sách thương mại của bất kỳ một quốc gia đơn lẻ nào.

Điều này không có nghĩa vị thế thống trị của Trung Quốc trong ngành sản xuất sẽ được bảo đảm mãi mãi. Các đối thủ cạnh tranh cũng sẽ phát triển hệ sinh thái nhà cung cấp, công nghệ và năng lực công nghiệp của riêng mình. Cạnh tranh sẽ ngày càng gay gắt.

Các chuyên gia đồng thuận rằng, Trung Quốc không từ bỏ vai trò công xưởng của thế giới, mà đang định hình lại vai trò này. Nước này đang trở thành trung tâm toàn cầu về đổi mới và phát triển công nghệ. Trong khi năng lực sản xuất có thể tiếp tục phân tán sang nhiều quốc gia, “bộ não công nghiệp” vẫn nằm ở Trung Quốc.