Nâng chuẩn lao động - Điểm tựa bền vững cho doanh nghiệp ngành tôm và lúa gạo ĐBSCL

Ngày 15/10/2026, tại TP Cần Thơ, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam – Chi nhánh khu vực TP Hồ Chí Minh (VCCI-HCM) phối hợp cùng Tổ chức Oxfam tại Việt Nam tổ chức Hội thảo tổng kết Dự án "Cải thiện khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của doanh nghiệp tôm và lúa thông qua nâng cao kỹ năng làm việc và an toàn vệ sinh lao động tại doanh nghiệp" (Dự án DGD).

Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, ông Trần Ngọc Liêm – Phó Tổng Thư ký VCCI kiêm Giám đốc VCCI-HCM khẳng định, ngành tôm và lúa gạo từ lâu đã giữ vị thế là hai ngành hàng nông sản chiến lược, đóng vai trò sống còn đối với an ninh lương thực quốc gia, kim ngạch xuất khẩu và sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng ĐBSCL nói riêng cũng như cả nước nói chung.

Các số liệu thống kê năm 2025 minh chứng rõ nét cho vị thế cường quốc nông nghiệp: Việt Nam xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch 4,1 tỷ USD, duy trì vị trí thứ 2 thế giới; xuất khẩu tôm đạt kim ngạch 4,6 tỷ USD, đứng thứ 3 toàn cầu. Đáng chú ý, vùng ĐBSCL đóng góp tới 90% tổng sản lượng gạo xuất khẩu và trên 90 - 95% kim ngạch xuất khẩu tôm của cả nước.

Đằng sau những con số kim ngạch hàng tỷ USD là sinh kế gắn bó mật thiết của hàng triệu hộ nông dân, hàng trăm nghìn công nhân chế biến và hàng nghìn doanh nghiệp. Tuy nhiên, trước bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, chuỗi giá trị trụ cột này đang đứng trước áp lực lịch sử đó là: sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt của các định chế thương mại toàn cầu và những thách thức nội tại gay gắt về nguồn nhân lực.

Bước ngoặt thương mại toàn cầu và “tấm vé bắt buộc” ESG

Phân tích về bối cảnh quốc tế, ông Trần Ngọc Liêm nhận định các thị trường xuất khẩu truyền thống giá trị cao như Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản đang gia tăng mạnh mẽ các rào cản kỹ thuật phi thuế quan. Người mua quốc tế không còn đơn thuần đánh giá sản phẩm dựa trên tiêu chí chất lượng hay giá cả cạnh tranh, mà đã mở rộng sang các yêu cầu nghiêm ngặt về trách nhiệm xã hội, an toàn vệ sinh lao động, bảo vệ môi trường, phát triển bền vững và quản trị minh bạch (ESG).

“Đặc biệt, các quy định mới về thẩm định chuỗi cung ứng đã biến việc thực thi trách nhiệm xã hội từ một lựa chọn mang tính khuyến khích trở thành “tấm vé bắt buộc” để nông sản Việt Nam thâm nhập và đứng vững trên thương trường quốc tế. Nếu không đáp ứng chuẩn mực lao động và an toàn, cánh cửa xuất khẩu giá trị cao sẽ hoàn toàn khép lại”, ông Liêm nhấn mạnh.

Cũng theo ông Liêm, không dừng lại ở áp lực từ bên ngoài, thị trường nội địa với quy mô 100 triệu dân cũng đang chứng kiến cuộc cách mạng về nhận thức tiêu dùng. Người tiêu dùng trong nước ngày càng đòi hỏi khắt khe hơn: nông sản không chỉ ngon mà còn phải bảo đảm an toàn cho sức khỏe, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được sản xuất trong điều kiện nhân văn.

Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước liên tục ban hành nhiều văn bản mới siết chặt công tác quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm và kiểm nghiệm chất lượng hàng hóa. Điều này đặt các mắt xích trong chuỗi cung ứng – từ nông dân, HTX đến nhà máy chế biến – trước yêu cầu sống còn phải thay đổi căn bản tư duy và phương thức sản xuất.

Song hành cùng rào cản kỹ thuật thương mại, ông Trần Ngọc Liêm cảnh báo điểm nghẽn nội tại nghiêm trọng nhất của vùng ĐBSCL chính là: tình trạng thiếu hụt nhân lực lao động nông nghiệp. Dẫn chứng Báo cáo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025, Giám đốc VCCI-HCM chỉ rõ một thực tế đáng báo động: trong vòng 10 năm (2016 – 2025), lực lượng lao động trong khu vực nông lâm thủy sản đã sụt giảm tới 2,84 triệu người, tương đương mức giảm 14,66%.

Làn sóng dịch chuyển lao động trẻ rời khỏi đồng ruộng để tìm kiếm cơ hội tại các khu công nghiệp đô thị lớn đang đặt các doanh nghiệp và HTX tôm, lúa gạo trước sức ép cạnh tranh tuyển dụng vô cùng khốc liệt. Làm thế nào để thu hút và giữ chân người lao động? Lãnh đạo VCCI-HCM khẳng định, tiền lương chưa phải là yếu tố duy nhất.

Người lao động hiện đại đòi hỏi một môi trường làm việc an toàn, được tôn trọng, được đào tạo nâng cao tay nghề và được bảo đảm phúc lợi toàn diện về cả thể chất lẫn tinh thần. Do đó, việc cải thiện điều kiện làm việc và an toàn vệ sinh lao động chính là chiến lược căn cơ nhất để giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực.

Chuyển hóa nhận thức, biến áp lực chi phí sang đầu tư sinh lợi

Trước những đòi hỏi cấp bách nêu trên, ông Liêm cho biết từ tháng 6/2024 đến năm 2026, VCCI-HCM đã phối hợp chặt chẽ cùng Tổ chức Oxfam tại Việt Nam triển khai Dự án DGD tại TP HCM, An Giang, Cà Mau và Cần Thơ. Qua gần 2,5 năm kiên trì hành động, chương trình đã gặt hái những kết quả vượt bậc so với mục tiêu ban đầu, tạo ra sự lan tỏa sâu rộng trong toàn vùng.

Cụ thể, dự án đã thu hút hơn 104 doanh nghiệp tham gia trực tiếp và hưởng lợi (vượt hơn 100% so với kế hoạch ban đầu là 50 doanh nghiệp); tác động tích cực đến hơn 23.500 người lao động – trong đó trên 55% là lao động nữ (vượt chỉ tiêu 22.000 người).

Đặc biệt, 10 mô hình thực hành tốt điển hình tại các doanh nghiệp dẫn dắt ngành tôm (như Minh Phú Cà Mau, Minh Phú Hậu Giang, Seanamico, Khang An, Thanh Đoàn) và ngành lúa gạo (như Bình Tây, Tài Ký, Gạo Ông Thọ, Hồng Tân, Vinh Hiển, Hoàng Minh Nhật) cùng các HTX tiêu biểu đã được xây dựng thành công, đạt các chứng nhận quốc tế về sản xuất bền vững và kinh doanh có trách nhiệm có lồng ghép giới.

Theo ông Trần Ngọc Liêm, thành công lớn nhất của dự án không chỉ nằm ở những con số định lượng, mà chính là sự thay đổi bản chất trong tư duy quản trị: chuyển từ góc nhìn coi an toàn vệ sinh lao động là "khoản chi phí đối phó" sang nhận thức đây là "khoản đầu tư chiến lược sinh lợi dài hạn”. Với nền tảng vững chắc đã được gây dựng từ Dự án DGD, hạt gạo và con tôm ĐBSCL chắc chắn sẽ tiếp tục khẳng định vị thế vững chắc, tự tin vươn xa trên bản đồ nông sản toàn cầu.