Bài toán sinh tồn và chiến lược cho tương lai ngành nông nghiệp vùng ĐBSCL

Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đã mở ra không gian thị trường rộng lớn cho nông sản, thủy sản Việt Nam. Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội là làn sóng gia tăng các rào cản thương mại kỹ thuật và tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội ngày càng nghiêm ngặt từ các thị trường trọng điểm như Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản và Canada. Những thị trường này không còn dừng lại ở việc kiểm định chất lượng, an toàn thực phẩm hay truy xuất nguồn gốc đơn thuần, mà đặt trọng tâm ngày càng lớn vào điều kiện làm việc của người lao động và tính bền vững sinh thái thông qua các khung tiêu chuẩn thực hành môi trường – xã hội – quản trị (ESG).

Đối với khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) — vựa lúa gạo và thủy sản xuất khẩu chủ lực của cả nước, những thách thức này càng trở nên gay gắt hơn bao giờ hết. Tác động khốc liệt của biến đổi khí hậu, nước biển dâng, hạn mặn cùng làn sóng dịch chuyển, khan hiếm lao động nông thôn đã làm cạn kiệt dần lợi thế cạnh tranh truyền thống vốn chỉ dựa trên “nhân công giá rẻ” và “khai thác tài nguyên thô”. Doanh nghiệp đang đứng trước thách thức mang tính sống còn: Chuyển đổi tư duy quản trị lao động từ tâm thế đối phó tuân thủ sang chiến lược chủ động kiến tạo giá trị dài hạn.

Áp lực kép và bước ngoặt tư duy quản trị

Theo ông Nguyễn Khánh Long, Phó Cục trưởng Cục Việc Làm (Bộ Nội vụ), lợi thế nhân công rẻ và khai thác tài nguyên thô tại ĐBSCL đang chạm trần trước biến đổi khí hậu gay gắt và sự khan hiếm nguồn nhân lực. Cùng lúc, các thị trường nhập khẩu khó tính như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản liên tục dựng thêm hàng rào kỹ thuật khắt khe, chuyển trọng tâm thẩm định sang trách nhiệm xã hội và tiêu chuẩn ESG.

Tư duy xem an toàn vệ sinh lao động (ATVSLĐ) là chi phí hao tổn hay thủ tục đối phó hành chính đã đẩy nhiều doanh nghiệp vào vòng xoáy biến động nhân sự và suy giảm đơn hàng. Dự án kéo dài hơn 4 năm giữa VCCI-HCM và Oxfam Việt Nam đã khẳng định bước chuyển căn bản: Bảo vệ người lao động chính là đòn bẩy trực tiếp gia tăng năng lực cạnh tranh dài hạn.

“Đầu tư cho an toàn lao động không phải là khoản chi phí mất đi, mà là khoản đầu tư sinh lợi trực tiếp. Khi doanh nghiệp chủ động phòng ngừa rủi ro, năng suất tăng cao và uy tín thương hiệu được xác lập vững chắc trên trường quốc tế”, ông Long nhấn mạnh.

Lấy ví dụ thực tiễn từ chuỗi giá trị và những điểm sáng để vượt rào cản, ông Phan Văn Tâm – Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Thuỷ sản Minh Phú, cho biết với kim ngạch xuất khẩu tôm nửa tỷ USD mỗi năm, Tập đoàn Thủy sản Minh Phú sớm xác định các tiêu chuẩn quốc tế (ASC, BAP, SMETA, ISO 14001, ISO 45001) là tấm vé bắt buộc. Song song với công nghệ, tập đoàn tập trung chuẩn hóa năng lực cho hơn 3.000 cán bộ, công nhân viên qua các chương trình quản trị tinh gọn (Lean), 5S và văn hóa an toàn. Đây là lực lượng kế thừa được đào tạo bài bản từ dự án đã giúp Minh Phú vận hành trơn tru Nhà máy Khánh An tại Cà Mau với quy mô 5.000 lao động ngay từ ngày đầu. Tập đoàn cũng là đơn vị tiên phong áp dụng chứng nhận đánh giá chuẩn ESG từ năm 2022, tạo lợi thế vững chắc tại các hệ thống bán lẻ cao cấp toàn cầu.

Bài toán sinh tồn của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa

Trái với tiềm lực dồi dào của các tập đoàn lớn, các doanh nghiệp nhỏ và vừa đang đối mặt với áp lực nặng nề về chi phí và phải chọn lối đi rêng để sinh tồn .

Theo bà Lưu Thị Yến Hằng - Giám đốc Công ty TNHH Lúa gạo Hồng Tân, doanh nghiệp đã chọn hướng đi ngách: sản xuất gạo màu dinh dưỡng đạt chuẩn OCOP, HACCP, ISO 22000 và SRP. Song, rào cản lớn nhất nằm ở việc thuyết phục người nông dân từ bỏ tập quán lạm dụng hóa chất sang canh tác hữu cơ. Doanh nghiệp phải ứng trước giống, vật tư và cam kết bao tiêu toàn bộ để tạo dựng niềm tin. Nhờ sự hỗ trợ kỹ thuật chuẩn hóa chứng nhận và truy xuất nguồn gốc từ VCCI và Oxfam, Hồng Tân đã từng bước tháo gỡ điểm nghẽn để giữ chân khách hàng quốc tế.

“Khó khăn nhất của doanh nghiệp nhỏ là chi phí kiểm định, bao bì rất lớn trong khi lúa hữu cơ mỗi năm chỉ có một vụ. Tìm được đối tác nước ngoài đã khó, đảm bảo nguồn cung ổn định để giữ họ lâu dài còn khắt khe hơn”, bà Hằng chia sẻ.

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Nhấn mạnh về tính chủ động của doanh nghiệp nhằm tạo đột phá, đại diện cơ quan quản lý nhà nước, ông Nguyễn Khánh Long - Phó Cục trưởng Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) cho biết, Luật An toàn, vệ sinh lao động đang trong quá trình nghiên cứu, tổng kết thực tiễn 10 năm để sửa đổi toàn diện. Trong đó, 3 định hướng chính sách lớn được định hình rõ rệt:

Thứ nhất: Chuyển dịch phương thức quản lý từ can thiệp "tiền kiểm" nặng nề sang "hậu kiểm" dựa trên dữ liệu quản trị rủi ro; trao quyền tự chủ tối đa để doanh nghiệp tự xây dựng hệ thống quản trị rủi ro tại nơi làm việc.

Thứ hai: Kiến tạo cơ chế đòn bẩy kinh tế thay vì chế tài hành chính đơn thuần. Luật mới sẽ thiết kế cơ chế thưởng – phạt linh hoạt: Doanh nghiệp chủ động đầu tư tốt cho ATVSLĐ, giảm thiểu tai nạn sẽ được giảm mức đóng Quỹ Bảo hiểm tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, đồng thời được giảm tần suất thanh tra, kiểm tra định kỳ.

Thứ ba: Số hóa toàn diện dữ liệu quản trị ATVSLĐ. Xây dựng hệ sinh thái cơ sở dữ liệu số kết nối liên thông giữa trung ương, địa phương và doanh nghiệp, ứng dụng AI và tự động hóa để giám sát cảnh báo sớm nguy cơ mất an toàn.

Nhấn mạnh về những áp lực mà doanh nghiệp phải vượt qua, bà Bùi Thị Ninh – Phó Giám đốc VCCI-HCM, chỉ ra 3 nút thắt lớn, gồm: Thiếu hụt thông tin về tiêu chuẩn quốc tế; Thiếu năng lực tài chính và giải pháp công nghệ; Thiếu hụt đội ngũ chuyên gia tư vấn am tường thực tế ngành nghề.

Do đó, để giải bài toán này, bà Ninh đưa ra 3 thông điệp đúc kết cho tương lai ngành nông nghiệp ĐBSCL, cụ thể:

Một là: Tuân thủ là yêu cầu tối thiểu, chủ động quản trị rủi ro mới là chìa khóa cạnh tranh. Việc đáp ứng rào cản quốc tế không thể dừng lại ở việc làm đẹp hồ sơ giấy tờ, mà phải bắt nguồn từ sự cải thiện thực chất điều kiện lao động tại phân xưởng, ao nuôi và cánh đồng.

Hai là: Đầu tư cho con người là nền tảng sinh lời bền vững nhất. Bởi, mọi sáng kiến an toàn, cải tiến kỹ thuật đều xuất phát từ tiếng nói và tâm huyết của người lao động. Chăm lo đời sống, lắng nghe sáng kiến của công nhân chính là phương thuốc hữu hiệu nhất để duy trì chuỗi cung ứng ổn định.

Ba là: Liên kết chuỗi giá trị để "đi xa cùng nhau": Doanh nghiệp lớn, SMEs, HTX nông dân và cơ quan quản lý cần bắt tay chặt chẽ. Xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam vươn tầm thế giới chỉ thành công khi toàn bộ chuỗi cung ứng được vận hành dựa trên sự minh bạch, nhân văn và trách nhiệm phát triển bền vững.