VEFTA: Rộng đường xuất khẩu, hút vốn đầu tư chất lượng cao

Sáng 18/10/2026 tại Hà Nội, Việt Nam và 4 nước thành viên EFTA (Thụy Sĩ, Liechtenstein, Iceland, Na Uy) đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA), khép lại hành trình đàm phán kéo dài nhiều năm.

Hiệp định bao quát nhiều lĩnh vực, từ thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ đến mua sắm chính phủ, doanh nghiệp nhỏ và vừa, thương mại và phát triển bền vững. Đây được kỳ vọng là khuôn khổ mới thúc đẩy quan hệ kinh tế song phương, đồng thời giúp doanh nghiệp Việt Nam đa dạng hóa thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Dư địa còn rộng

Theo Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), kim ngạch thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và khối đạt 4,8 tỷ EUR trong năm 2025, trong đó Việt Nam xuất siêu 2,5 tỷ EUR. Mức xuất siêu này tăng đáng kể so với 0,5 tỷ EUR cách đây một thập kỷ. EFTA lưu ý số liệu của Thụy Sĩ không bao gồm thương mại vàng.

Các mặt hàng Việt Nam xuất khẩu chủ yếu sang EFTA gồm máy móc điện, giày dép, hàng may mặc và máy móc cơ khí. Ở chiều ngược lại, EFTA xuất khẩu sang Việt Nam máy móc điện, thủy sản, dược phẩm và máy móc cơ khí.

Cơ cấu thương mại cho thấy hai bên có những lợi thế bổ trợ nhất định, từ hàng hóa phục vụ tiêu dùng đến thiết bị và đầu vào sản xuất. Khi các cam kết thuế quan và thuận lợi hóa thương mại được triển khai, doanh nghiệp Việt Nam có thêm cơ hội mở rộng thị trường, đặc biệt trong các ngành hàng có năng lực xuất khẩu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn cao.

Theo TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, bốn quốc gia EFTA có thu nhập cao, sức mua lớn và tiêu chuẩn khắt khe, giúp Việt Nam mở rộng không gian xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường hiện có.

Ông Bình cũng đánh giá hiệp định có thể tạo điều kiện đa dạng hóa chuỗi cung ứng, từ thị trường tiêu thụ đến nguồn cung công nghệ, nguyên vật liệu và dược phẩm.

Dù vậy, cơ hội không đồng nghĩa với việc mọi ngành hàng đều hưởng lợi như nhau. Khả năng tận dụng ưu đãi sẽ phụ thuộc vào biểu cam kết cụ thể, quy tắc xuất xứ, yêu cầu kỹ thuật và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn của từng doanh nghiệp.

Cơ hội nâng cấp chuỗi giá trị

Bên cạnh xuất khẩu, VEFTA mở thêm khuôn khổ hợp tác đầu tư với các nền kinh tế có thế mạnh về công nghệ, đổi mới sáng tạo, tài chính và năng lượng sạch.

Theo Bộ Công Thương, tính đến cuối năm 2025, Thụy Sĩ có 234 dự án đầu tư tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký hơn 2,4 tỷ USD; Na Uy có 62 dự án, tổng vốn đăng ký hơn 201 triệu USD. Các doanh nghiệp EFTA đã hiện diện trong nhiều lĩnh vực như sản xuất, thực phẩm, dược phẩm, năng lượng và công nghệ.

TS Nguyễn Minh Khôi, Viện Tony Blair vì sự thay đổi toàn cầu (TBI), cho rằng VEFTA có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam kết nối với các đối tác có thế mạnh về công nghệ, công nghiệp chuyên môn hóa và đổi mới sáng tạo.

Theo ông Khôi, hiệu quả dài hạn của hiệp định không nên chỉ đo bằng kim ngạch xuất nhập khẩu, mà còn cần nhìn vào chất lượng dòng vốn đầu tư, mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị và phần giá trị gia tăng được giữ lại trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa cơ hội này, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao chất lượng hạ tầng và nguồn nhân lực, đồng thời tạo điều kiện để các dự án gắn với nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ. Doanh nghiệp trong nước cũng cần chủ động nâng cấp quy trình sản xuất, quản trị chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Một điểm cần lưu ý là VEFTA đã được ký kết nhưng chưa có hiệu lực tại thời điểm công bố. Vì vậy, doanh nghiệp cần theo dõi các bước phê chuẩn, thời điểm có hiệu lực và hướng dẫn thực thi trước khi tính toán cụ thể lợi ích thuế quan.

Sau hơn một thập kỷ đàm phán, VEFTA tạo thêm một kênh kết nối Việt Nam với các thị trường phát triển tại châu Âu. Tuy nhiên, như các chuyên gia nhấn mạnh, giá trị của hiệp định không nằm ở ưu đãi trên giấy, mà ở khả năng chuyển cơ hội thành đơn hàng, dự án đầu tư và năng lực sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn.