Tăng cường kiểm soát hoạt động thu hồi khoáng sản khi cải tạo đất

Từ một phương án cải tạo đất được xác nhận thu hồi khoáng sản, một doanh nghiệp tại Phú Thọ bị phát hiện khai thác thêm hàng nghìn mét khối đất ngoài phạm vi cho phép. Vụ việc khiến giám đốc doanh nghiệp này bị khởi tố, đồng thời cho thấy những rủi ro trong quản lý hoạt động thu hồi khoáng sản khi cải tạo mặt bằng.

Thông tin từ Công an tỉnh Phú Thọ cho biết, Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố bị can Trần Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH HTC Phú Thọ, về tội “Vi phạm quy định về khai thác tài nguyên”, theo khoản 1 Điều 227 Bộ luật Hình sự.

Trước đó, ngày 30/1/2026, UBND xã Hoàng Cương cấp giấy xác nhận thu hồi khoáng sản phát sinh từ hoạt động cải tạo đất của một hộ dân tại khu 1 Ninh Dân, do Công ty TNHH HTC Phú Thọ thực hiện. Diện tích được xác nhận là 577 m², với khối lượng 3.356 m³ đất nguyên khối, tương đương 4.329 m³ đất sau khi quy đổi theo hệ số giãn nở.

Tuy nhiên, kết quả điều tra xác định, từ tháng 3/2026, ông Thành đã chỉ đạo khai thác ngoài phạm vi được xác nhận, với diện tích 2.134 m² và khối lượng 9.038 m³ đất khối nổi. Số đất này được bán cho một doanh nghiệp xây dựng và một số hộ dân, có giá trị được định giá hơn 542 triệu đồng.

Thực tế, việc cải tạo mặt bằng, hạ cốt nền có thể làm phát sinh lượng đất, đá cần được xử lý. Việc thu hồi, tận dụng nguồn vật liệu này nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật sẽ góp phần hạn chế lãng phí tài nguyên, phục vụ nhu cầu san lấp tại các công trình xây dựng.

Song, việc thu hồi khoáng sản trong quá trình cải tạo đất phải tuân thủ phạm vi và khối lượng được cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Khi việc đào đất mở rộng sang khu vực khác, hoặc lượng khoáng sản đưa ra khỏi công trường không phù hợp với phương án, hoạt động thực tế có nguy cơ vượt khỏi mục đích cải tạo ban đầu.

Vấn đề nằm ở khâu giám sát quá trình thực hiện. Đối với đất san lấp, hoạt động đào, vận chuyển và tiêu thụ thường diễn ra nhanh, trong khi địa hình khu vực thi công liên tục thay đổi. Nếu chỉ kiểm tra hồ sơ trước khi thực hiện hoặc đối chiếu hiện trạng khi công trình đã hoàn thành, việc xác định chính xác diện tích, khối lượng khai thác có thể gặp khó khăn.

Bởi vậy, bên cạnh việc xác nhận phương án, cơ quan quản lý cần chú trọng kiểm tra thực địa trong quá trình thi công. Ranh giới khu vực được thu hồi khoáng sản phải được xác định rõ, có cơ sở đối chiếu với hiện trạng. Những trường hợp mở rộng diện tích đào đất hoặc thay đổi đáng kể địa hình cần được kiểm tra kịp thời.

Một vấn đề khác là kiểm soát lượng đất vận chuyển ra khỏi khu vực cải tạo. Trong vụ việc tại Phú Thọ, cơ quan điều tra xác định số đất khai thác ngoài phạm vi được xác nhận đã được đưa đi tiêu thụ. Điều này cho thấy việc giám sát cần gắn cả hoạt động khai thác với quá trình vận chuyển, giao nhận khoáng sản.

Thông qua hồ sơ thi công, chứng từ vận chuyển và lượng đất thực tế được tiếp nhận tại các công trình, cơ quan chức năng có thể đối chiếu với khối lượng đã được xác nhận. Khi xuất hiện chênh lệch bất thường, cần kiểm tra nguyên nhân, đồng thời tính đến hệ số quy đổi giữa đất nguyên khối và đất sau khai thác để tránh xác định sai sản lượng.

Việc kiểm tra cũng cần có trọng tâm. Những phương án cải tạo có khối lượng đất thu hồi lớn, hoạt động vận chuyển thường xuyên hoặc phát sinh phản ánh về khai thác vượt ranh giới cần được chú ý hơn. Cách làm này vừa giúp phát hiện vi phạm sớm, vừa hạn chế gây phiền hà cho những doanh nghiệp thực hiện đúng phương án.

Không chỉ ảnh hưởng đến tài nguyên, hoạt động khai thác trái phép còn có thể tác động đến sự cạnh tranh trên thị trường vật liệu san lấp. Doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ liên quan đến khai thác, vận chuyển và bảo vệ môi trường sẽ chịu bất lợi nếu phải cạnh tranh với nguồn vật liệu được khai thác không đúng quy định.

Vì vậy, kiểm soát hoạt động thu hồi khoáng sản khi cải tạo đất không nên chỉ được nhìn nhận là yêu cầu xử lý vi phạm. Một cơ chế giám sát rõ ràng, có thể kiểm chứng diện tích và sản lượng thực tế còn giúp doanh nghiệp chủ động tuân thủ, hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình thi công.

Bình luận về vấn đề này dưới góc nhìn pháp lý, Luật sư Nguyễn Trọng Hiệp – Giám đốc Công ty Luật HPVN cho rằng, cần chú trọng kiểm soát việc thực hiện phương án thu hồi khoáng sản ngay tại hiện trường, đặc biệt đối với những khu vực có hoạt động vận chuyển đất san lấp ra ngoài.

“Cơ quan quản lý cần đối chiếu hiện trạng trước, trong và sau thi công với diện tích, khối lượng được xác nhận; đồng thời kiểm tra hồ sơ vận chuyển, giao nhận đất san lấp. Khi phát hiện dấu hiệu khai thác vượt ranh giới hoặc khối lượng cho phép, cần kiểm tra ngay, tránh để hoạt động vi phạm kéo dài”, Luật sư Hiệp kiến nghị.

Theo luật sư, việc giám sát cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý tại địa phương, tập trung vào những khu vực có dấu hiệu bất thường. Kiểm soát tốt hoạt động thực tế sẽ góp phần ngăn ngừa khai thác trái phép mà không làm phát sinh thêm thủ tục đối với doanh nghiệp chấp hành đúng quy định.