Ngành da giày thoát bẫy gia công giá trị thấp

Trong ngành da giày, hoạt động thiết kế và phát triển mẫu mã (ODM) chiếm khoảng 40% giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu, trong khi gia công thuần túy chỉ tạo ra từ 1% đến 5% giá trị gia tăng.

Sự chênh lệch này phần nào phản ánh thực trạng của ngành da giày Việt Nam. Tuy tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, phần lớn giá trị xuất khẩu vẫn thuộc về khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), hiện chiếm khoảng 80% kim ngạch toàn ngành. Doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp 20% và chủ yếu đảm nhận các hợp đồng gia công.

Gia công “đụng trần”

Khả năng chủ động sản xuất còn hạn chế khi ngành da giày phải nhập khẩu khoảng 60%–80% nhu cầu nguyên phụ liệu, khiến doanh nghiệp phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Trong khi đó, lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí lao động thấp đang dần suy giảm. Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số và dự kiến trở thành quốc gia có dân số già vào năm 2030. Cùng với xu hướng tăng tiền lương, chi phí nhân công ngày càng tạo thêm áp lực lên hoạt động sản xuất.

Điều này khiến doanh nghiệp da giày Việt Nam phải cạnh tranh ngày càng gay gắt với các quốc gia như Indonesia, Philippines, Bangladesh và Ấn Độ, đặc biệt trong việc thu hút những đơn hàng nhạy cảm với chi phí lao động.

Tại hội thảo “Thuận lợi, thách thức và triển vọng gia tăng giá trị giày Việt Nam trong chuỗi cung ứng giày toàn cầu” tại TP HCM, TS Nguyễn Minh Phong, Ủy viên Hội đồng Tư vấn Kinh tế thuộc Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thông tin Tư vấn Kinh tế Thương mại Việt Nam nhận định, doanh nghiệp da giầy Việt Nam đang phải chịu sức ép lớn vì đa phần là những đơn vị phụ thuộc vào một khách hàng hoặc một thị trường xuất khẩu đồng thời phụ thuộc vào một thị trường nhập khẩu, trong khi vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu và có năng suất lao động thấp.

Ở mô hình gia công truyền thống, doanh nghiệp chủ yếu sản xuất theo bản vẽ và yêu cầu có sẵn của đối tác, ít có quyền quyết định về thiết kế, nguyên vật liệu hay giá bán. Do đó, khả năng cải thiện lợi nhuận phần lớn phụ thuộc vào việc tiết giảm chi phí hoặc gia tăng sản lượng.

Tuy nhiên, khi chi phí nhân công và vận hành liên tục tăng, dư địa tiết giảm chi phí ngày càng thu hẹp. Trong khi đó, việc phụ thuộc vào một số ít khách hàng khiến doanh nghiệp dễ bị ảnh hưởng khi đối tác cắt giảm đơn hàng hoặc chuyển sang nhà cung ứng khác. Những sức ép này cho thấy mô hình gia công dựa vào chi phí thấp ngày càng khó duy trì lợi thế cạnh tranh, buộc doanh nghiệp phải tìm cách tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Thách thức nâng cấp

Một hướng chuyển đổi là phát triển năng lực thiết kế, chủ động nghiên cứu và phát triển sản phẩm thay vì tiếp tục sản xuất theo mẫu có sẵn. Tuy nhiên, quá trình nâng cấp này đặt ra thách thức lớn đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn hạn chế về vốn, công nghệ và nhân lực chuyên môn.

Đặc biệt, nếu lựa chọn phát triển sản phẩm hoàn chỉnh hoặc xây dựng thương hiệu riêng, doanh nghiệp còn phải đầu tư vào nghiên cứu, sản xuất, phân phối và tiếp thị. Việc mở rộng hoạt động vượt quá năng lực có thể dẫn đến tồn kho, thiếu hụt dòng tiền và khó tìm đầu ra cho sản phẩm.

Vì vậy, thay vì đầu tư dàn trải để sản xuất một sản phẩm hoàn chỉnh, TS Nguyễn Minh Phong đề xuất doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những phân khúc ngách phù hợp với thế mạnh và nguồn lực hiện có, từng bước tích lũy năng lực thiết kế và phát triển sản phẩm.

“Làm một chiếc đinh ốc lắp được cho tất cả các loại máy móc trên thế giới còn tốt hơn làm ra một chiếc máy hoàn chỉnh mà không bán được cho ai”, TS Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh.

Nâng giá trị bắt đầu từ ngách

Lộ trình này nên bắt đầu từ mô hình cắt, may và hoàn thiện theo đơn đặt hàng (CMT), tiến tới chủ động thu mua nguyên liệu và tổ chức sản xuất, sau đó chuyển sang tự thiết kế, phát triển mẫu mã (ODM), cung cấp giải pháp phát triển sản phẩm cho các nhãn hàng và từng bước xây dựng thương hiệu riêng.

Trong đó, ODM là bước chuyển quan trọng giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành sản phẩm, thay vì chỉ thực hiện các công đoạn sản xuất theo thiết kế có sẵn. Khi chủ động được khâu thiết kế và phát triển mẫu mã, doanh nghiệp có thêm cơ hội nâng cao giá trị tạo ra trong chuỗi cung ứng.

Để thực hiện chuyển đổi, doanh nghiệp cần phát triển năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), theo dõi xu hướng thời trang, nghiên cứu vật liệu và chủ động đề xuất mẫu mã cho các thương hiệu quốc tế.

Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), robot và in 3D cũng có thể hỗ trợ quá trình thiết kế, tạo mẫu, giúp rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm, giảm chi phí thử nghiệm và nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng.

Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng đủ nguồn lực để chuyển ngay sang ODM trên quy mô lớn. Với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, tập trung vào một nhóm sản phẩm ngách có thể là bước khởi đầu phù hợp để tích lũy năng lực sản xuất, nghiên cứu và từng bước chủ động thiết kế.

Một đôi giày được cấu thành từ hàng chục bộ phận, từ đế giày, dây giày đến các loại phụ kiện và chi tiết kỹ thuật. Thay vì đầu tư toàn bộ dây chuyền sản xuất giày thành phẩm, doanh nghiệp có thể lựa chọn một nhóm linh kiện có thế mạnh, tập trung cải thiện chất lượng, nghiên cứu vật liệu và phát triển mẫu mã riêng để cung ứng cho nhiều thương hiệu.

Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp tập trung nguồn vốn và năng lực công nghệ vào một phân khúc cụ thể, từng bước chuyển từ sản xuất theo yêu cầu sang chủ động đề xuất giải pháp sản phẩm mà không phải gánh toàn bộ chi phí phát triển giày thành phẩm.

Kinh nghiệm từ các ngành công nghiệp khác cũng cho thấy doanh nghiệp có thể tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua việc chuyên môn hóa một số sản phẩm, thay vì phải sản xuất toàn bộ sản phẩm hoàn chỉnh.

Ví dụ, trong lĩnh vực thiết bị y tế, có doanh nghiệp lựa chọn tập trung chỉ sản xuất kim tiêm và dây dẫn để cung ứng cho các bệnh viện, thay vì đầu tư phát triển toàn bộ danh mục thiết bị y tế.

Đối với ngành da giày, hướng đi này mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng mà không cần đầu tư sản xuất giày thành phẩm. Từ một nhóm linh kiện có thế mạnh, doanh nghiệp có thể từng bước phát triển năng lực nghiên cứu vật liệu, cải tiến thiết kế và chủ động đề xuất mẫu mã cho khách hàng, thay vì chỉ gia công theo yêu cầu có sẵn.

Theo định hướng phát triển ngành, tỷ lệ hàng xuất khẩu do doanh nghiệp trong nước tự phát triển được đặt mục tiêu đạt tối thiểu 40% vào năm 2030. Về dài hạn, ngành hướng tới các dòng sản phẩm trung và cao cấp, từng bước đưa Việt Nam trở thành trung tâm phát triển sản phẩm trong chuỗi cung ứng xanh và số.

Khi làm chủ được thiết kế và chất lượng của một nhóm sản phẩm chuyên biệt, doanh nghiệp có cơ sở mở rộng mạng lưới khách hàng, giảm phụ thuộc vào các hợp đồng gia công và từng bước nâng cao giá trị gia tăng. Đây là hướng chuyển đổi từ gia công sang ODM phù hợp với điều kiện nguồn lực hạn chế của nhiều doanh nghiệp da giày Việt Nam.