Lại đe dọa thuế quan, ông Trump gây sức ép lên nhiều đối tác

Ông Trump cho rằng ngành công nghiệp ô tô Mỹ đã bị Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc làm suy yếu trong nhiều năm. Theo ông, các nhà sản xuất đang quay trở lại Mỹ vì muốn tránh mức thuế nhập khẩu 25% hiện hành.

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ không nêu trường hợp cụ thể nào bị coi là "lợi dụng", cũng không giải thích căn cứ pháp lý hoặc thời điểm áp dụng mức thuế mới.

Dù mới dừng ở lời cảnh báo, tuyên bố này đặt ra câu hỏi đối với những cam kết đầu tư hàng trăm tỷ USD mà Mỹ vừa đạt được với các đối tác châu Á.

Sức ép trước thềm bầu cử giữa kỳ Mỹ

Phát biểu của ông Trump xuất hiện khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ ngày 3/11 đang đến gần và những lo ngại về chi phí sinh hoạt tiếp tục ảnh hưởng đến uy tín của Nhà Trắng.

Khảo sát Fox News công bố ngày 14/10 cho thấy tỷ lệ ủng hộ ông Trump giảm xuống 36%, mức thấp nhất trong các cuộc thăm dò của kênh này đối với cả hai nhiệm kỳ của ông. Chỉ 22% cử tri tán thành cách Tổng thống xử lý lạm phát.

Một khảo sát khác của Reuters/Ipsos công bố ngày 9/10 ghi nhận 78% người Mỹ cho rằng các chính sách của ông Trump góp phần khiến giá cả tăng cao. Ngay trong nhóm cử tri Cộng hòa, 57% cho biết chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn thu nhập.

Trong bối cảnh đó, Nhà Trắng liên tục công bố các dự án đầu tư quy mô lớn, coi đây là bằng chứng cho hiệu quả của chính sách thương mại.

Giữa tháng 10, ông Trump thông báo Nhật Bản sẽ cung cấp nguồn vốn lên tới 21 tỷ USD cho hai nhà máy bán dẫn của Global Foundries tại New York. Ông cũng tuyên bố Hàn Quốc sẽ đầu tư 50 tỷ USD vào dự án khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) Alaska, trong khi Đài Loan (Trung Quốc) cam kết mua lượng khí đốt trị giá 70-80 tỷ USD trong 20 năm.

Tuy nhiên, một số dự án vẫn đang trong quá trình đàm phán. Hàn Quốc cho biết việc tham gia dự án Alaska còn phụ thuộc vào đánh giá tính khả thi thương mại. Đài Loan cũng chưa xác nhận một hợp đồng mua khí đốt ràng buộc pháp lý.

Đồng minh trước rủi ro mới

Nhật Bản nằm trong nhóm chịu tác động lớn từ chính sách thuế quan Mỹ, đặc biệt đối với ngành ô tô.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), ô tô chiếm khoảng 21,5% tổng kim ngạch xuất khẩu và sử dụng 8,3% lực lượng lao động Nhật Bản. Đây là ngành có vai trò quan trọng đối với sản xuất công nghiệp, việc làm và mạng lưới doanh nghiệp cung ứng trong nước.

Năm 2025, Nhật Bản chấp nhận thỏa thuận thương mại với Mỹ, trong đó có cam kết đầu tư 550 tỷ USD vào Mỹ và cơ chế thuế quan 15% đối với nhiều mặt hàng.

Hàn Quốc cũng cam kết gói đầu tư 350 tỷ USD, gồm 150 tỷ USD dành cho đóng tàu và 200 tỷ USD cho các lĩnh vực chiến lược.

Những thỏa thuận này đặt hai đồng minh của Mỹ trước bài toán khó. Các dự án bán dẫn, năng lượng và công nghiệp thường có thời gian hoàn vốn kéo dài nhiều năm, trong khi điều kiện thương mại có thể thay đổi nhanh chóng.

Đáng chú ý, lời cảnh báo thuế 50% chưa xác định rõ đối tượng áp dụng. Việc thiếu tiêu chí cụ thể khiến doanh nghiệp khó đánh giá liệu hoạt động nhập khẩu linh kiện, tổ chức chuỗi cung ứng xuyên biên giới hoặc điều chỉnh tiến độ đầu tư có ảnh hưởng đến các ưu đãi thương mại hay không.

Đối với các tập đoàn đã xây dựng nhà máy tại Mỹ, rủi ro còn nằm ở khả năng thay đổi chi phí đầu vào. Một cơ sở sản xuất đặt tại Mỹ vẫn có thể phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, thiết bị và linh kiện nhập khẩu. Do đó, tăng tỷ lệ nội địa hóa chưa chắc giúp doanh nghiệp tránh được toàn bộ rủi ro thuế quan.

Thuế quan tìm cơ sở pháp lý mới

Để đánh giá khả năng hiện thực hóa lời đe dọa mới, cần nhìn lại những thay đổi trong chính sách thương mại Mỹ từ đầu năm 2026.

Ngày 20/2, Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết với tỷ lệ 6-3 rằng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không trao cho Tổng thống thẩm quyền áp thuế nhập khẩu.

Phán quyết làm mất cơ sở pháp lý của chương trình thuế đối ứng diện rộng mà chính quyền Trump triển khai năm 2025. Tuy nhiên, những biện pháp áp dụng theo các đạo luật khác, bao gồm thuế ô tô theo Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại, vẫn được duy trì.

Washington nhanh chóng chuyển sang những công cụ pháp lý khác. Sau giai đoạn áp thuế tạm thời 10% theo Mục 122, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) triển khai các cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974.

Từ ngày 24/7, Mỹ áp thuế 10-12,5% đối với hàng hóa từ 60 nền kinh tế sau cuộc điều tra về việc không ban hành hoặc thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Nhật Bản và Hàn Quốc thuộc nhóm áp dụng cơ chế tính thuế có xét đến mức thuế tối huệ quốc, thay vì cộng 12,5% vào thuế hiện hành.

Sự chuyển dịch từ IEEPA sang Mục 301 cho thấy Washington vẫn có khả năng duy trì sức ép thương mại, nhưng phải đáp ứng những điều kiện pháp lý và thủ tục riêng của từng công cụ.

Đối với các đối tác, phán quyết của Tòa án Tối cao chưa chấm dứt rủi ro thuế quan. Những cam kết đầu tư được đàm phán dưới sức ép của cơ chế cũ vẫn tồn tại, trong khi các biện pháp thuế mới tiếp tục được triển khai.

Trung Quốc còn đối mặt với những hạn chế ngoài lĩnh vực thương mại hàng hóa. Ngày 22/10, Bộ Tài chính Mỹ đề xuất mở rộng kiểm soát đầu tư ra nước ngoài sang công nghệ sinh học, bên cạnh các lĩnh vực nhạy cảm đã bị hạn chế như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ lượng tử.

Các nền kinh tế Đông Nam Á chưa phải đối tượng trực tiếp của tuyên bố thuế 50% ngày 25/10. Tuy nhiên, những thay đổi trong chính sách thương mại Mỹ vẫn có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu và thu hút đầu tư của khu vực.

Về dài hạn, tính ổn định của chính sách thương mại sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn địa điểm sản xuất và phân bổ vốn của các tập đoàn đa quốc gia.

Mức thuế 50% mà ông Trump đề cập vẫn chỉ là một khả năng. Song, việc Tổng thống Mỹ tiếp tục sử dụng thuế quan như công cụ gây sức ép cho thấy môi trường thương mại quốc tế khó sớm trở lại trạng thái ổn định. Với doanh nghiệp, rủi ro lớn nhất hiện nay là phải đưa ra những quyết định đầu tư dài hạn trong khi các điều kiện tiếp cận thị trường có thể thay đổi bất cứ lúc nào.