Doanh nghiệp Việt trước cơ hội tham gia chuỗi giá trị đường sắt

Tại buổi họp báo giới thiệu Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt và Hạ tầng 2026 chiều 5/11, ông Trần Đình Tùng - Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam (VSCE) nhấn mạnh yêu cầu phát triển chuỗi cung ứng nội địa, nâng cao năng lực công nghệ và kết nối doanh nghiệp trong nước với các đối tác quốc tế khi Việt Nam chuẩn bị triển khai nhiều dự án đường sắt quy mô lớn.

Cơ hội từ chuỗi cung ứng nội địa

Việc kết nối đội ngũ kỹ sư, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư không chỉ phục vụ phát triển hạ tầng giao thông mà còn hướng tới hình thành ngành công nghiệp đường sắt trong nước. Trong đó, khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào các công đoạn sản xuất, cung ứng và phát triển công nghệ là vấn đề cần được chú trọng.

Theo Chủ tịch VSCE, phát triển công nghiệp đường sắt Việt Nam đặt ra năm bài toán chiến lược gồm nguồn nhân lực chất lượng cao; chuỗi cung ứng vật tư nội địa; làm chủ công nghệ và quy trình thi công; huy động vốn cho các dự án quy mô lớn; quản trị dữ liệu số và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, phát triển mạng lưới metro tại Hà Nội, TP HCM và các tuyến đường sắt kết nối quốc tế, việc hình thành chuỗi cung ứng trong nước được đặt ra cùng với yêu cầu nâng cao năng lực của doanh nghiệp.

Các lĩnh vực được đề cập tại cuộc họp báo trải rộng từ công nghệ thi công hầm, cầu, cầu cạn đến sản xuất, cung ứng vật liệu, thiết bị và tích hợp hệ thống tín hiệu, viễn thông, điều hành. Đây là những công đoạn có yêu cầu khác nhau về năng lực sản xuất, trình độ công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đối với hoạt động xây dựng hạ tầng, doanh nghiệp cần đáp ứng yêu cầu về năng lực thi công, cung ứng vật liệu và quản lý chất lượng. Trong khi đó, những hạng mục chuyên ngành như hệ thống tín hiệu, viễn thông và điều hành đòi hỏi khả năng tiếp cận công nghệ, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và tích hợp hệ thống.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, ông Trần Đình Tùng nhận định, việc triển khai các dự án metro và đường sắt tốc độ cao sẽ làm gia tăng nhu cầu về xây dựng, vật liệu, cơ khí, công nghệ và nguồn nhân lực. Đây là cơ hội để doanh nghiệp trong nước phát triển năng lực sản xuất, cung ứng và tham gia vào các dự án quy mô lớn.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý, nếu không có sự chuẩn bị bài bản, doanh nghiệp Việt Nam có thể chỉ tham gia ở những khâu có giá trị gia tăng thấp. Việc mở rộng sự tham gia vào chuỗi cung ứng vì vậy cần gắn với khả năng tiếp nhận công nghệ và nâng cao năng lực thực hiện những hạng mục có yêu cầu kỹ thuật cao hơn.

Một trong những lợi thế được ông Tùng đề cập là lực lượng kỹ sư trẻ trong giai đoạn dân số vàng. Dù Việt Nam xuất phát muộn hơn nhiều quốc gia về kinh nghiệm thiết kế, thi công và vận hành đường sắt hiện đại, nguồn nhân lực này có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực nếu được đào tạo và chuẩn bị tốt.

Đặc biệt, phát triển nhân lực ngành đường sắt không chỉ dừng ở kỹ sư thiết kế, thi công mà còn đòi hỏi đội ngũ có khả năng tiếp nhận công nghệ, quản lý chất lượng và vận hành những hệ thống kỹ thuật hiện đại. Đây cũng là điều kiện gắn trực tiếp với khả năng tham gia của doanh nghiệp vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Nâng năng lực làm chủ công nghệ

Cùng với nguồn nhân lực, tiêu chuẩn kỹ thuật và chuyển giao công nghệ là những vấn đề trọng tâm trong quá trình phát triển chuỗi cung ứng đường sắt trong nước.

Về nội dung này, Chủ tịch VSCE cho rằng, trước hết cần chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn đối với đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao nhằm bảo đảm tính đồng bộ, hạn chế phụ thuộc vào hệ tiêu chuẩn riêng của từng đối tác.

Trên cơ sở đó, doanh nghiệp Việt Nam cần tham gia quá trình chuyển giao công nghệ thông qua các mô hình liên danh với những tập đoàn quốc tế có kinh nghiệm. Theo ông Tùng, điều quan trọng không chỉ là tiếp nhận công nghệ mà còn phải học được cách tổ chức dự án, quản trị và vận hành.

Khi từng bước nâng cao khả năng làm chủ công nghệ, doanh nghiệp trong nước mới có điều kiện xác định những lĩnh vực có lợi thế để đầu tư sản xuất, phát triển chuỗi cung ứng nội địa. Theo ông Tùng, có những sản phẩm Việt Nam vẫn cần nhập khẩu, nhưng cũng có những lĩnh vực doanh nghiệp trong nước hoàn toàn có thể tham gia và phát triển.

Để quá trình hợp tác đi vào thực chất, ông Tùng nhấn mạnh hoạt động kết nối trong ngành đường sắt cần xuất phát từ những bài toán cụ thể của dự án, thay vì chỉ dừng ở giới thiệu sản phẩm hay trao đổi kinh nghiệm.

Theo đó, việc xác định nhu cầu của chủ đầu tư, yêu cầu kỹ thuật và năng lực nhà cung cấp là cơ sở để kết nối doanh nghiệp với chuyên gia, các đơn vị nghiên cứu và đối tác có khả năng đưa ra giải pháp phù hợp.

Kinh nghiệm từ những sự kiện chuyên ngành quốc tế như InnoTrans tại Đức, MetroTrans tại Trung Quốc và Asia Pacific Rail tại Thái Lan cũng được ông Tùng đề cập nhằm làm rõ vai trò kết nối các đơn vị tham gia chuỗi giá trị công nghiệp đường sắt.

"Không một doanh nghiệp nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ yêu cầu của những dự án quy mô lớn. Vì vậy, việc phát triển chuỗi cung ứng cần có sự liên kết giữa doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức nghề nghiệp và đối tác quốc tế", ông Tùng chia sẻ.

Thông qua sự hợp tác này, doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận công nghệ, nâng cao năng lực quản trị, đào tạo nhân lực và tích lũy kinh nghiệm triển khai dự án, từ đó từng bước mở rộng khả năng tham gia vào chuỗi giá trị công nghiệp đường sắt.

Những nội dung liên quan đến phát triển chuỗi cung ứng, công nghệ, nhân lực và hợp tác quốc tế cũng nằm trong chương trình Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt và Hạ tầng 2026, dự kiến diễn ra từ ngày 11 đến 13/11 tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam (VEC), Đông Anh, Hà Nội, với một phiên toàn thể và tám phiên chuyên đề.