Tránh để quy định kinh doanh xăng dầu tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp

Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu, trên cơ sở nghiên cứu Dự thảo 14 ngày 07/10/2026 (Dự thảo) được Bộ Công Thương xây dựng với nhiều điều chỉnh liên quan đến điều kiện kinh doanh, hệ thống phân phối và cơ chế quản lý giá. Góp ý Dự thảo, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, một số quy định vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt là cơ chế mua bán giữa các thương nhân phân phối, giám sát giá và xử lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu.

Theo VCCI, việc hoàn thiện chính sách cần hướng tới kiểm soát kết quả thực chất, bảo đảm nguồn cung và cạnh tranh, thay vì tạo thêm những ràng buộc hành chính có thể làm tăng chi phí hoạt động của doanh nghiệp.

VCCI ủng hộ hướng điều chỉnh cho phép các thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau. Đây là cơ chế có thể giúp điều tiết nguồn hàng giữa các khu vực, bổ sung nguồn cung khi một kênh phân phối bị gián đoạn, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, đồng thời duy trì cạnh tranh ở khâu bán buôn.

Tuy nhiên, một số quy định tại Điều 16 của Dự thảo vẫn có thể gây khó khăn trong quá trình thực hiện. Cụ thể, khoản 4 Điều 16 quy định đối với xăng dầu mua từ thương nhân phân phối khác, thương nhân chỉ được bán tại cửa hàng, điểm bán thuộc hệ thống hoặc bán cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng xăng dầu.

Theo VCCI, mục tiêu hạn chế các khâu trung gian và giao dịch lòng vòng là cần thiết, nhưng cách quy định hiện nay chưa tính hết đặc thù vận hành của hoạt động kinh doanh xăng dầu. Trên thực tế, xăng dầu cùng chủng loại thường được nhập chung vào bồn, bể. Khi đó, nếu không có phương pháp hạch toán, phân bổ nguồn hàng thống nhất, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc xác định lượng hàng được phép bán tiếp cho thương nhân khác.

Việc thiếu hướng dẫn cụ thể có thể dẫn đến cách hiểu phải tách riêng hàng hóa trong quá trình tồn trữ, hoặc phát sinh tranh chấp khi cơ quan quản lý kiểm tra. Điều này cũng có thể hạn chế khả năng điều chuyển nguồn hàng giữa các doanh nghiệp trong trường hợp nguồn cung tại một khu vực bị gián đoạn.

Từ thực tế này, VCCI đề nghị thay vì hạn chế cứng đối tượng được phép mua bán tiếp, cơ quan soạn thảo nên tập trung kiểm soát tính xác thực của giao dịch thông qua các yếu tố như giao nhận thực tế, chuyển quyền sở hữu, hóa đơn điện tử và chứng từ giao nhận. Dòng hàng có thể được kiểm soát bằng phương pháp cân đối nhập - xuất - tồn theo từng chủng loại và kỳ báo cáo, kết hợp đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử.

Một nội dung khác được VCCI lưu ý là quy định theo hướng thương nhân mua xăng dầu nhưng không đưa ra tiêu thụ trên thị trường thì được xác định là hoạt động đầu cơ.

Theo VCCI, việc hàng hóa chưa được đưa ra tiêu thụ không thể mặc nhiên được xem là hành vi đầu cơ, bởi doanh nghiệp có thể chủ động duy trì tồn kho để bảo đảm nguồn cung hoặc phục vụ kế hoạch kinh doanh. Đáng chú ý, chính Dự thảo tại khoản 2 Điều 23 cũng cho phép thương nhân đầu mối chủ động duy trì tồn kho cao hơn mức tối thiểu để bảo đảm nguồn cung.

Do đó, cần phân biệt rõ hoạt động dự trữ phục vụ kinh doanh với hành vi đầu cơ, găm hàng vi phạm pháp luật. Việc xác định và xử lý hành vi đầu cơ phải căn cứ đầy đủ các dấu hiệu vi phạm theo quy định pháp luật có liên quan, thay vì chỉ dựa vào việc hàng hóa mua vào chưa được đưa ra thị trường.

Bên cạnh đó, VCCI đề nghị bổ sung nguyên tắc phân bổ nguồn hàng công khai, khách quan khi thị trường xảy ra thiếu hụt. Theo đó, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối cần thực hiện nghĩa vụ cung ứng theo hợp đồng đã cam kết, không phân biệt đối xử bất hợp lý giữa hệ thống trực thuộc và khách hàng ngoài hệ thống.

Đây là vấn đề đáng quan tâm bởi khi nguồn cung căng thẳng, doanh nghiệp độc lập có thể gặp bất lợi nếu thương nhân cung cấp ưu tiên hệ thống trực thuộc, dù các bên đã có hợp đồng cung ứng. Một cơ chế phân bổ minh bạch sẽ góp phần bảo đảm quyền lợi của các đối tác, đồng thời hạn chế nguy cơ lợi dụng vị thế trên thị trường để gây bất lợi cho doanh nghiệp khác.

Cùng với hoạt động phân phối, cơ chế giá và kê khai giá cũng là nội dung cần được rà soát để bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp.

VCCI cho rằng cần bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp. Theo đó, công thức giá nên được sử dụng làm căn cứ kê khai, giải trình và giám sát quá trình hình thành giá, không trở thành công cụ áp đặt mức lợi nhuận hoặc chi phí của doanh nghiệp. VCCI cũng lưu ý yêu cầu phân tích biến động từng yếu tố cấu thành giá trong mỗi lần điều chỉnh có thể làm tăng gánh nặng tuân thủ, nhất là với doanh nghiệp nhỏ.

Đáng chú ý, VCCI đề nghị bỏ ngưỡng thị phần kết hợp 30% trong cơ chế giám sát cạnh tranh tại Dự thảo, tránh thu hẹp phạm vi xử lý các hành vi hạn chế cạnh tranh so với Luật Cạnh tranh năm 2018. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục kê khai, không yêu cầu thương nhân phân phối kê khai riêng khi áp dụng đúng mức giá đã được thương nhân đầu mối kê khai, qua đó hạn chế trùng lặp và giảm chi phí cho doanh nghiệp.