Nút thắt thanh toán gia tăng áp lực cho doanh nghiệp hạ tầng giao thông

Theo số liệu từ Bộ Tài chính, đến ngày 15/10/2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công cả nước đạt 64,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Đáng chú ý, một số công trình đã đưa vào khai thác nhưng vẫn còn tồn đọng giá trị thanh toán lớn, khiến tiến độ giải ngân chưa có sự bứt phá rõ nét.

Dòng tiền mắc kẹt ở khâu thanh toán

Đối với doanh nghiệp xây dựng giao thông, khối lượng hoàn thành chưa được xác nhận hoặc hồ sơ thanh toán phải bổ sung nhiều lần đồng nghĩa với việc vốn đã đầu tư chưa thể quay trở lại. Trong khi đó, các khoản chi cho tiền lương, vật liệu, nhiên liệu và vận hành máy móc vẫn phải duy trì để bảo đảm hoạt động thi công.

Áp lực càng lớn khi nhiều dự án đồng thời yêu cầu nhà thầu tăng mũi thi công, bổ sung nhân lực, thiết bị và đẩy nhanh tiến độ. Ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Đèo Cả cũng cho biết, doanh nghiệp xây dựng giao thông đang gặp khó khăn trong tuyển dụng, giữ chân người lao động khi nhiều dự án đồng thời có nhu cầu lớn về nhân lực. Đây là một trong những áp lực đầu vào mà doanh nghiệp phải xử lý trong quá trình triển khai các công trình.

Đáng lưu ý, khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp còn phụ thuộc vào hạn mức, tài sản bảo đảm và năng lực tài chính. Vì vậy, việc giảm lãi suất không đồng nghĩa với việc nhà thầu dễ dàng vay được vốn để bù đắp phần dòng tiền đang bị mắc lại ở các khối lượng chưa thanh toán.

Trong bối cảnh đó, nghiệm thu và thanh toán đúng hạn không đơn thuần là hoàn tất thủ tục hành chính mà còn quyết định khả năng quay vòng vốn, duy trì hoạt động và triển khai các hạng mục tiếp theo.

Siết trách nhiệm, không để chậm tiến độ kéo dài

Tuy nhiên, nhìn nhận điểm nghẽn thanh toán cần đặt trong toàn bộ quy trình thực hiện dự án, thay vì mặc định mọi khoản vốn chậm giải ngân đều xuất phát từ phía chủ đầu tư hoặc ban quản lý dự án. Theo đó, tại một số dự án, hạng mục đã hoàn thành nhưng hồ sơ thanh toán chưa được hoàn tất, khiến dòng vốn chưa thể tiếp tục luân chuyển. Đại diện Ban Quản lý dự án công trình dân dụng và hạ tầng du lịch tỉnh Hà Tĩnh cho biết, có những dự án đã hoàn thành hạng mục nhưng nhà thầu vẫn chậm lập hồ sơ thanh toán. Việc chậm nộp hồ sơ từ phía nhà thầu trở thành một nút thắt làm ách tắc dòng vốn đầu tư công.

Ông Lê Minh Đức, Trưởng phòng Nghiệp vụ 1, Kho bạc Nhà nước Khu vực XI, cũng chỉ ra các nguyên nhân khiến khối lượng chưa thể được nghiệm thu. Theo ông, có trường hợp vướng mắc giải phóng mặt bằng hoặc khan hiếm vật liệu nên chưa có khối lượng để nghiệm thu, cũng có trường hợp đã có khối lượng nhưng chủ đầu tư chưa nghiệm thu. Ông cho biết, đối với những đơn vị gửi hồ sơ sang Kho bạc, nguồn vốn sẽ được đáp ứng ngay lập tức.

Như vậy, tình trạng chậm thanh toán có thể xuất hiện ở nhiều công đoạn khác nhau. Có dự án chưa đủ điều kiện nghiệm thu do mặt bằng, vật liệu, có khối lượng đã hoàn thành nhưng chủ đầu tư chưa thực hiện nghiệm thu, cũng có trường hợp nhà thầu chưa hoàn thiện hoặc chậm gửi hồ sơ thanh toán. Nếu không phân định rõ nguyên nhân, trách nhiệm của từng chủ thể, việc xử lý dễ rơi vào tình trạng đùn đẩy, trong khi dòng tiền của doanh nghiệp tiếp tục bị ảnh hưởng.

Ở chiều ngược lại, trách nhiệm của chủ đầu tư và ban quản lý dự án trong việc tổ chức nghiệm thu, thanh toán cũng đã được cơ quan quản lý nhấn mạnh.

Những yêu cầu này cho thấy việc chậm nghiệm thu, thanh toán không chỉ là vấn đề giữa doanh nghiệp và chủ đầu tư mà còn được cơ quan quản lý xác định là một điểm nghẽn cần xử lý trong quá trình giải ngân đầu tư công. Khi khối lượng đã hoàn thành nhưng thủ tục thanh toán kéo dài, nhà thầu phải tiếp tục gánh chi phí tài chính cho phần công việc đã thực hiện.

Do đó, tại Chỉ thị số 07/CT-BXD ngày 23/10/2026, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh yêu cầu các nhà thầu khẩn trương huy động thêm nguồn lực tài chính, thiết bị, nhân lực; chủ động nguồn vật liệu, tăng ca, tăng kíp, bổ sung các mũi thi công để bù đắp tiến độ chậm, đồng thời có giải pháp cụ thể nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai.

Bộ trưởng cũng yêu cầu các đơn vị liên quan tổ chức kiểm điểm tiến độ thi công, giải ngân hằng tuần, hằng tháng và kiên quyết xử lý nhà thầu chậm tiến độ theo quy định của hợp đồng, không để việc chậm xử lý nhà thầu tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Đối với các nhà thầu không đáp ứng yêu cầu tiến độ theo hợp đồng đã ký, Bộ trưởng yêu cầu các ban quản lý dự án đánh giá, công khai kết quả thực hiện hợp đồng trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để làm cơ sở đánh giá uy tín nhà thầu