Làn sóng bảo hộ mới: Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Không còn đơn thuần là thuế quan

Báo cáo tháng 10/2026 của Global Trade Alert ghi nhận 968 diễn biến liên quan đến chính sách thương mại và công nghiệp trên thế giới. Trong đó, các xu hướng đáng chú ý gồm Mỹ và Trung Quốc tăng cường kiểm soát công nghệ; nhiều chính phủ mở rộng hỗ trợ tài chính cho ngành bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng.

Các vụ điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Trung Quốc lan rộng tại 6 khu vực pháp lý. Đây là những diễn biến cho thấy chính sách thương mại ngày càng được sử dụng như một công cụ phục vụ mục tiêu công nghiệp và chiến lược quốc gia.

Điểm đáng chú ý là các biện pháp bảo hộ không chỉ nhắm đến hàng hóa nhập khẩu giá rẻ. Những yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật, lao động, môi trường, truy xuất nguồn gốc, dữ liệu và an ninh chuỗi cung ứng cũng đang trở thành điều kiện quan trọng để hàng hóa tiếp cận thị trường.

Ông Sam Wilkin - Giám đốc Phân tích rủi ro chính trị tại tập đoàn tư vấn và môi giới toàn cầu Willis Towers Watso, cho biết: “Trong khảo sát rủi ro chính trị năm 2026, 61% người tham gia cho biết các rào cản thương mại gia tăng là xu hướng địa chính trị khó quản lý nhất đối với họ”.

Báo cáo Thương mại thế giới 2026 của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) nhận định hệ thống thương mại đa phương đang đứng trước những gián đoạn nghiêm trọng và kéo dài. Những khác biệt về mô hình kinh tế, sự can thiệp ngày càng lớn của chính phủ vào thị trường, căng thẳng địa chính trị và sự phát triển của công nghệ đang tạo ra những xung đột mới đối với các quy tắc thương mại hiện hành.

Điều đó có nghĩa, doanh nghiệp xuất khẩu không chỉ phải cạnh tranh về giá và chất lượng, mà còn phải chứng minh được hàng hóa đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Với độ mở thương mại lớn và mức độ tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, Việt Nam vừa có cơ hội hưởng lợi từ dịch chuyển thương mại, vừa đối mặt với nguy cơ trở thành đối tượng của các biện pháp phòng vệ.

Theo thông tin từ Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), trong tháng 11/2026, Mỹ đã công bố kết luận cuối cùng trong đợt rà soát hành chính lần thứ 20 đối với thuế chống bán phá giá tôm nước ấm đông lạnh nhập khẩu từ Việt Nam. Cũng trong thời gian này, cơ quan chức năng Mỹ chấm dứt rà soát hành chính lần thứ nhất đối với thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với đĩa giấy nhập khẩu từ Việt Nam.

Một rủi ro khác đến từ sự khác biệt giữa các thị trường. Cùng một sản phẩm nhưng có thể phải đáp ứng những bộ tiêu chuẩn, quy định về môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc khác nhau. Doanh nghiệp thiếu hệ thống quản trị dữ liệu sẽ gặp khó khăn khi chứng minh mức độ tuân thủ, thậm chí có thể mất đơn hàng dù sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng.

Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường hạn chế về nhân lực pháp lý, năng lực kiểm soát chuỗi cung ứng và khả năng theo dõi thay đổi chính sách tại thị trường xuất khẩu. Khi vụ việc điều tra xảy ra, việc thu thập dữ liệu và phản hồi trong thời hạn quy định có thể trở thành một thách thức lớn.

Phòng vệ phải bắt đầu từ bên trong doanh nghiệp

Ông Chu Thắng Trung - Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương, cho rằng: “Nguy cơ hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục phải đối mặt với các vụ điều tra phòng vệ thương mại trong thời gian tới vẫn ở mức cao”. Nguyên nhân đến từ sự thay đổi trong chính sách thương mại của các nền kinh tế lớn và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu tích cực của Việt Nam.

Trước những thay đổi này, phòng vệ thương mại không thể chỉ là công việc của cơ quan quản lý Nhà nước hoặc bộ phận pháp chế khi doanh nghiệp nhận được thông báo điều tra. Đó phải là một phần trong chiến lược quản trị rủi ro xuất khẩu.

Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản lý và lưu trữ dữ liệu đầy đủ về nguồn nguyên liệu, nhà cung cấp, quy trình sản xuất, chi phí, giá thành và giao dịch xuất khẩu. Đây là cơ sở quan trọng để chứng minh xuất xứ hàng hóa, giải trình các cáo buộc bán phá giá hoặc trợ cấp, đồng thời đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của những thị trường khó tính.

Đại diện Công ty TNHH Hyosung Đồng Nai cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn hóa dữ liệu, đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc và phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng ngay từ giai đoạn đầu, nhằm giảm thiểu rủi ro trong các vụ việc điều tra chống bán phá giá, chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và chống trợ cấp.

Việc phụ thuộc quá lớn vào một thị trường xuất khẩu hoặc một nguồn cung nguyên liệu có thể khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước những thay đổi chính sách. Các hiệp định thương mại tự do là lợi thế đáng kể, nhưng lợi thế thuế quan chỉ được phát huy khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ và các điều kiện liên quan.

Khi nhận được yêu cầu điều tra, doanh nghiệp cần phối hợp sớm với cơ quan chức năng, hiệp hội ngành hàng và tư vấn pháp lý để chuẩn bị hồ sơ, cung cấp thông tin đúng hạn. Việc không hợp tác hoặc phản hồi thiếu đầy đủ có thể khiến doanh nghiệp chịu bất lợi trong quá trình xác định mức thuế.

Làn sóng bảo hộ mới cũng đặt ra yêu cầu Việt Nam phải nâng cao năng lực sản xuất trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa và giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu bên ngoài. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với rủi ro xuất khẩu, mà còn là điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.