Minh bạch quy trình, giảm rủi ro trong cấp C/O

Đây là chia sẻ của PGS, TS Đoàn Ngọc Thắng - Trưởng khoa Kinh doanh quốc tế, Học viện Ngân hàng với Diễn đàn Doanh nghiệp.

- Ông đánh giá như thế nào về việc Dự thảo sửa đổi Luật Quản lý ngoại thương (Dự thảo) đề xuất phân cấp thẩm quyền cấp, kiểm tra và xác minh C/O cho UBND cấp tỉnh?

Theo nội dung sửa đổi Điều 34, UBND cấp tỉnh thực hiện nhiệm vụ chứng nhận xuất xứ hàng hóa xuất khẩu; đồng thời, Bộ đầu mối giúp Chính phủ quản lý nhà nước về ngoại thương vẫn thực hiện các nhiệm vụ được quy định tại điều này. Nội dung sửa đổi Điều 35 tiếp tục quy định trách nhiệm kiểm tra, xác minh và hướng dẫn kiểm tra, xác minh ở cấp Trung ương, cùng vai trò của cơ quan hải quan trong thực hiện thủ tục hải quan.

Vì vậy, cần hiểu đây là sự phân công lại nhiệm vụ gắn với quản lý thống nhất, còn phạm vi triển khai cụ thể cần được làm rõ trong các quy định chi tiết.

Theo tôi, việc phân cấp thẩm quyền cấp C/O cho UBND cấp tỉnh là phù hợp, giúp đưa hoạt động chứng nhận xuất xứ hàng hóa đến gần doanh nghiệp và cơ sở sản xuất hơn. Địa phương có điều kiện nắm bắt đặc điểm ngành hàng, quy trình sản xuất, từ đó hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ và xử lý vướng mắc kịp thời.

Tuy nhiên, hiệu quả phân cấp không chỉ phụ thuộc vào việc chuyển thẩm quyền mà còn ở năng lực cán bộ, quy trình xử lý và sự phối hợp giữa các cơ quan. Đặc biệt, cần bảo đảm cách hiểu và áp dụng quy định thống nhất giữa các địa phương, tránh tình trạng cùng một loại hồ sơ nhưng mỗi nơi hướng dẫn, thẩm định khác nhau.

Việc cấp C/O kịp thời cũng giúp doanh nghiệp hạn chế chậm trễ chứng từ, giảm nguy cơ phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi và chủ động hơn trong kế hoạch giao hàng. Điều doanh nghiệp cần nhất là một quy trình minh bạch, có thời hạn xử lý rõ ràng và xác định cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan.

- Việc phân cấp cấp C/O về địa phương đặt ra yêu cầu gì để bảo đảm thống nhất trong xác định và kiểm tra xuất xứ hàng hóa, thưa ông?

Khi thẩm quyền được phân cấp về địa phương, năng lực chuyên môn, kinh nghiệm xử lý hồ sơ và mức độ am hiểu quy tắc xuất xứ giữa các địa phương có thể không đồng đều. Đây là một thách thức cần được tính đến ngay khi thiết kế cơ chế thực hiện.

Quy tắc xuất xứ có tính kỹ thuật cao và khác nhau giữa các FTA, liên quan đến mã HS, nguồn nguyên liệu, công đoạn sản xuất, hàm lượng giá trị và cơ chế cộng gộp. Nếu cán bộ chưa được đào tạo đầy đủ hoặc thiếu kênh hướng dẫn thống nhất, doanh nghiệp có thể gặp những yêu cầu giải trình, bổ sung hồ sơ khác nhau giữa các nơi.

Cũng cần phân biệt rằng cùng tên hàng, thậm chí cùng mã HS, chưa chắc đã có cùng kết luận về xuất xứ, bởi nguồn nguyên liệu và quá trình sản xuất có thể khác nhau. Yêu cầu đặt ra là những trường hợp có cùng điều kiện sản xuất, cùng dữ liệu và cùng quy tắc áp dụng phải được xem xét nhất quán, bất kể cơ quan thực hiện ở địa phương nào.

Thiếu nhất quán có thể gây rủi ro theo hai chiều. Nếu yêu cầu hồ sơ quá mức cần thiết hoặc cách hiểu quá thận trọng, doanh nghiệp phải chịu thêm thời gian, chi phí và có thể bỏ lỡ cơ hội hưởng ưu đãi. Ngược lại, nếu thẩm định không đầy đủ, chứng từ đã cấp có thể bị phía nhập khẩu yêu cầu xác minh hoặc từ chối ưu đãi; tùy trường hợp còn có thể phát sinh truy thu thuế, tranh chấp với khách hàng và tổn hại uy tín.

Ở cấp độ rộng hơn, sai sót lặp lại có thể khiến đối tác tăng cường kiểm tra đối với một nhóm hàng hoặc nguồn cung từ Việt Nam. Khi đó, chi phí không chỉ thuộc về doanh nghiệp có hồ sơ sai mà có thể ảnh hưởng đến cả những doanh nghiệp tuân thủ tốt.

Dự thảo giao Bộ đầu mối về ngoại thương quy định tiêu chí cho cơ quan, tổ chức chứng nhận xuất xứ. Theo tôi, cần cụ thể hóa nhiệm vụ này thành yêu cầu rõ ràng về năng lực nhân sự, quy trình nghiệp vụ, hạ tầng dữ liệu và kiểm soát chất lượng. Đồng thời, cần có đầu mối giải đáp nhanh các tình huống phức tạp và kho hướng dẫn nghiệp vụ dùng chung, được cập nhật khi quy tắc hoặc cách thực thi của thị trường nhập khẩu thay đổi.

- Theo ông, việc phân cấp cấp C/O cần đi kèm những cơ chế kiểm tra, giám sát và chia sẻ dữ liệu như thế nào để vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa ngăn ngừa gian lận?

Theo tôi, cần tổ chức cơ chế kiểm soát theo toàn bộ quá trình, từ khai báo, chứng nhận đến kiểm tra và xác minh sau cấp. Dự thảo đã phân định những trách nhiệm cơ bản giữa cơ quan quản lý ngoại thương, cơ quan quản lý tài chính và UBND cấp tỉnh. Khi triển khai, cần tiếp tục làm rõ đầu mối, phạm vi công việc, thời hạn phối hợp và trách nhiệm xử lý khi phát hiện sai phạm.

Trước hết, cần xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu xuất xứ thống nhất trên toàn quốc, kết nối với dữ liệu hải quan và các nguồn thông tin liên quan theo thẩm quyền. Khi xem xét hồ sơ, cơ quan chức năng cần có khả năng đối chiếu nguyên liệu đầu vào, năng lực sản xuất, quá trình gia công và lượng hàng xuất khẩu. Dữ liệu phải được phân quyền truy cập, lưu vết và bảo vệ bí mật kinh doanh; đồng thời giúp doanh nghiệp giảm việc cung cấp lặp lại những thông tin cơ quan nhà nước đã có và được phép khai thác.

Thứ hai, cần áp dụng quản lý rủi ro để tập trung nguồn lực vào những trường hợp đáng chú ý. Chẳng hạn, xuất khẩu tăng đột biến nhưng năng lực sản xuất không thay đổi tương ứng; lượng hàng xuất vượt xa khả năng đáp ứng của cơ sở; hoặc dòng nhập khẩu và xuất khẩu biến động bất thường sau khi một thị trường áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại. Những dấu hiệu này là căn cứ để phân tích, kiểm tra thêm, chưa phải kết luận về vi phạm.

Doanh nghiệp tuân thủ tốt cần được tạo thuận lợi, trong khi hồ sơ rủi ro cao cần thẩm định kỹ hơn. Đồng thời, không mặc định việc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu là gian lận xuất xứ.

Thứ ba, phải kiểm soát chất lượng hoạt động của cơ quan chứng nhận. Cần rà soát định kỳ hồ sơ, theo dõi sai sót nghiệp vụ và kết quả xác minh từ nước nhập khẩu để kịp thời điều chỉnh hướng dẫn. Khi phát hiện thủ đoạn gian lận hoặc hồ sơ có vấn đề tại một địa phương, thông tin cần được chia sẻ nhanh trong toàn hệ thống. Với vụ việc liên tỉnh hoặc liên quan đến yêu cầu của nước ngoài, cần có đầu mối điều phối ở Trung ương để bảo đảm phản hồi thống nhất và đúng hạn.

Cuối cùng, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của khai báo, lưu trữ hồ sơ và khả năng chứng minh xuất xứ. Cơ quan chứng nhận phải chịu trách nhiệm về chất lượng thẩm định trong phạm vi nhiệm vụ được giao. Cùng với xử lý nghiêm vi phạm, cần có cơ chế giải thích, sửa sai và giải quyết kiến nghị minh bạch.

- Trân trọng cảm ơn ông!