DIỄN ĐÀN NĂNG LƯỢNG: Tự chủ năng lượng là đòn bẩy cho mục tiêu tăng trưởng hai con số
An ninh năng lượng quốc gia đối mặt nhiều bài toán khó khi nhu cầu tăng nhanh, áp lực nhập khẩu tăng và nhiều thể chế chưa tháo gỡ.
Chiều ngày 19/11, tại TP HCM, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức Diễn đàn “Năng lượng cho phát triển bền vững”.

Sự chuyển dịch vị thế năng lượng và áp lực phụ thuộc
Phát biểu tại Diễn đàn TS Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết, giai đoạn 2026–2030 đặt ra mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân hai con số mỗi năm. Để phục vụ tốc độ tăng trưởng GDP hai con số, tốc độ tăng trưởng điện thương phẩm bắt buộc phải đạt từ 11% đến 12%/năm, tương đương hệ số từ 1,2 đến 1,5 lần so với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Nhóm điện khí đốt dự kiến tăng 13,2%/năm, trong khi tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp cần đạt 26,1% vào năm 2030.
Ông cũng cho rằng, thị trường năng lượng toàn cầu năm 2026 ghi nhận những biến động rất mạnh. Trên toàn thế giới, 102 trong tổng số 177 quốc gia chịu tác động tiêu cực nghiêm trọng từ đợt khủng hoảng giá năng lượng này. Việt Nam nằm trong nhóm 13 quốc gia duy trì được sự ổn định tương đối về nguồn cung và mặt bằng giá.
Tuy nhiên, áp lực bảo đảm an ninh năng lượng để đáp ứng nhu cầu sản xuất nội địa đang gia tăng rất nhanh khi quy mô nền kinh tế mở rộng. Nguồn điện sản xuất tăng bình quân 10,3% trong năm 2026, thấp hơn mức mục tiêu 11–12% đặt ra ban đầu.
Việt Nam đã chuyển từ vị thế một quốc gia tự chủ về năng lượng sang nước nhập khẩu ròng năng lượng sơ cấp. Tỷ lệ phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu gia tăng từ mốc 8,4% năm 2015 lên mức 44% năm 2025.
Cơ cấu năng lượng sơ cấp của Việt Nam hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nhiên liệu hóa thạch. Than chiếm 55% tổng cung năng lượng sơ cấp, dầu mỏ chiếm khoảng 26%, khí đốt chiếm khoảng 5%, còn năng lượng tái tạo và điện năng chiếm xấp xỉ 13%. Khối lượng than tiêu thụ tăng 38% và lượng dầu tăng 21,4% trong giai đoạn vừa qua.
Sản lượng khai thác tài nguyên nội địa chịu áp lực suy giảm tự nhiên. Từ năm 2025, sản lượng than nhập khẩu đã chính thức vượt sản lượng than khai thác nội địa. Các nhà máy lọc dầu trong nước hiện đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xăng dầu nội địa, 30% còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung thương mại quốc tế.

Nguy cơ thiếu hụt điện năng
Biên độ dự phòng của hệ thống điện quốc gia đang thu hẹp nhanh chóng do việc vận hành chủ yếu dựa trên các nguồn điện hiện hữu. Tính toán công khai của Bộ Công Thương cho thấy nếu không có cơ chế thay đổi đột phá, hệ thống điện miền Bắc và toàn quốc sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn điện. Dự báo năm 2027, hệ thống sẽ thiếu khoảng 4.300 MW công suất. Đến năm 2030, mức thiếu hụt công suất có thể lên tới 13.964 MW, tương ứng với sản lượng điện thiếu hụt khoảng 61,2 tỷ kWh.
Theo TS NGuyễn Đức Hiển, tiến độ thực hiện Quy hoạch Phát triển Điện lực Quốc gia (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh) đang gặp sự chậm trễ. Sau gần 3 năm triển khai, tỷ lệ dự án điện đưa vào vận hành thương mại mới đạt khoảng 5%, số dự án đang trong quá trình xây dựng đạt 9%. Lưới điện truyền tải mới thực hiện được 40,2% kế hoạch đề ra. Sự lệch pha giữa tiến độ phát triển nguồn điện và lưới truyền tải dẫn đến tình trạng mất cân đối cung cầu giữa các vùng miền. Miền Bắc thiếu hụt nguồn điện nền, trong khi hạ tầng truyền tải từ miền Trung vào miền Nam chưa đáp ứng kịp thời dung lượng giải tỏa.
Công tác nhập khẩu điện từ các quốc gia láng giềng cũng gặp vướng mắc kỹ thuật. Dự kiến đến năm 2027, Việt Nam sẽ vận hành thương mại các đường dây nhập khẩu điện từ Lào, nhưng tiến độ hiện chậm khoảng 5.000 MW do hạ tầng lưới đấu nối và khung giá điện thống nhất chưa hoàn thiện.
Vướng mắc thể chế tại các dự án trọng điểm và chuỗi cung ứng
Theo TS Nguyễn Đức Hiển, dự án điện khí LNG được xác định là nguồn điện nền quan trọng để thay thế điện than, nhưng tiến độ triển khai thực tế rất thấp. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, mục tiêu công suất điện khí LNG đạt 22.524 MW, nhưng hiện mới chỉ có 1.600 MW đi vào vận hành thực tế tại dự án Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4. Các chuỗi dự án khí quy mô lớn như Lô B và Cá Voi Xanh tiếp tục trễ hẹn so với kế hoạch ban đầu.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự ngưng trệ của các dự án điện khí LNG nằm ở quy định pháp lý và cơ chế tài chính. Hợp đồng mua bán điện (PPA) hiện chưa có cơ chế chuyển ngang giá nhiên liệu khí sang giá điện, chưa thống nhất tỷ lệ cam kết sản lượng điện bao tiêu tối thiểu (Qc), và chưa có cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính dài hạn cho nhà đầu tư. Quy định hiện hành bắt buộc mỗi dự án điện khí phải tự xây dựng hạ tầng kho chứa riêng lẻ, gây lãng phí nguồn lực xã hội. Doanh nghiệp như PV GAS có đủ năng lực phát triển hệ thống kho cảng tập trung cho thuê nhưng quy chế quản lý chưa cho phép triển khai đồng bộ.
Đối với điện gió ngoài khơi và điện hạt nhân, đây là hai nguồn năng lượng chiến lược để bảo đảm công suất nền dài hạn. Khảo sát và đo gió biển hiện vướng quy định giao tọa độ và sự chồng lấn không gian sử dụng biển. Nhiều quốc gia như Trung Quốc đã áp dụng cơ chế quản lý không gian biển 3 lớp cho phép kết hợp đa mục tiêu, trong khi Việt Nam vẫn quản lý chia cắt theo ngành.
Năng lực tự chủ công nghiệp năng lượng nội địa còn nhiều hạn chế. Doanh nghiệp trong nước như PTSC đã chế tạo và xuất khẩu chân đế điện gió ngoài khơi sang thị trường UAE hay Đài Loan. Tuy nhiên, nguyên liệu thép chế tạo chuyên dụng vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Giá trị gia tăng giữ lại trong chuỗi cung ứng nội địa vì thế đạt tỷ lệ rất thấp.

Khuyến nghị chính sách
TS Nguyễn Đức Hiển khẳng định việc bảo đảm an ninh năng lượng đòi hỏi những quyết sách thể chế mang tính đột phá. Ban Chính sách, chiến lược Trung ương đang chủ trì xây dựng Đề án Chiến lược tự chủ quốc gia, trong đó năng lượng là một trụ cột cốt lõi. Ông đề xuất Chính phủ và các bộ, ngành cần tập trung giải quyết các trọng tâm chính sách.
Thứ nhất, cơ quan quản lý cần tháo gỡ dứt điểm cơ chế tài chính cho dự án điện khí LNG và điện gió ngoài khơi. Việc sửa đổi quy định PPA, xác định khung giá điện, ban hành tỷ lệ Qc hợp lý và áp dụng cơ chế thí điểm (pilot) cho các dự án quy mô lớn là yêu cầu cấp thiết.
Thứ hai, các cơ chế đặc thù cho trung tâm năng lượng tập trung tại Quảng Ngãi và Cà Mau cần sớm ban hành theo tinh thần Kết luận 76 của Bộ Chính trị. Việc tích hợp hạ tầng kho cảng LNG dùng chung sẽ tối ưu hóa chi phí đầu tư toàn ngành.
Thứ ba, chính quyền các cấp phải giải phóng nguồn lực doanh nghiệp đang bị đóng băng tại các dự án năng lượng tái tạo tồn đọng. Những dự án đã hoàn thành đầu tư nhưng vướng thủ tục pháp lý cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp để xử lý dứt điểm.
Thứ tư, Luật Điện lực 2024 đã mở đường cho tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng truyền tải điện. Bộ Công Thương cần sớm ban hành hướng dẫn chi tiết để thu hút nguồn vốn tư nhân vào các dự án đường dây 500 kV và 220 kV. Mỗi năm, hệ thống năng lượng toàn quốc cần huy động trung bình trên 1.000 tỷ vốn đầu tư, vượt quá khả năng cân đối của ngân sách nhà nước.
Thứ năm, Việt Nam cần hoàn thiện thị trường năng lượng cạnh tranh, triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), khơi thông nguồn vốn tài chính xanh và khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu. Đồng thời, Nhà nước cần quy hoạch ngành công nghiệp phụ trợ năng lượng, phát triển năng lực chế tạo cơ khí và nguyên liệu chiến lược để giảm sự phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu.
"Bảo đảm an ninh năng lượng là điều kiện tiên quyết để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng hai con số. Việc chuyển đổi chính sách từ quản lý hành chính sang cơ chế thị trường cạnh tranh sẽ mở đường cho nguồn lực xã hội chảy mạnh vào hạ tầng năng lượng quốc gia", TS Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.
Đình Đại - Minh Quân - Nguyễn Hùng