Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán thể hiện quyết tâm kiểm soát thuốc lá của Bộ Y tế, song cần có thời điểm áp dụng, hướng dẫn kỹ thuật và lộ trình chuyển tiếp phù hợp.
Tại hội thảo góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá được tổ chức vào đầu tháng 7/2026 tại TP HCM, Bộ Y tế đề xuất các cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá thông thường không được trưng bày sản phẩm hoặc hình ảnh thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào.
Đây là một bước điều chỉnh đáng chú ý trong quản lý thuốc lá tại điểm bán, nhằm giảm mức độ tiếp xúc của người dân với sản phẩm thuốc lá. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào mục tiêu mà còn được quyết định bởi cách thiết kế lộ trình áp dụng chính sách phù hợp với năng lực thích nghi và thực thi của các chủ thể. Việt Nam có hệ thống bán lẻ rộng, phân tán, từ các chuỗi cửa hàng hiện đại, cửa hàng tiện lợi, đến các cửa hàng tạp hóa và hàng triệu hộ kinh doanh với quy mô, mặt bằng và năng lực quản trị rất khác nhau.
Vì vậy, vấn đề cần được quan tâm là sẽ quản lý theo cách nào để vừa đạt mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch với các quy định rõ ràng, khả thi và được áp dụng đồng bộ trong thực tế.
Một trong những nội dung quan trọng cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện chính sách là phạm vi của việc cấm trưng bày.
Ở góc độ thương mại, việc sản phẩm xuất hiện nổi bật tại điểm bán, kết hợp với ánh sáng, vật dụng hoặc các yếu tố khác có khả năng thu hút sự chú ý có thể tạo ra tác động quảng bá. Việc hạn chế một số hình thức thể hiện này là phù hợp với mục tiêu giảm mức độ tiếp xúc của người dân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, với các sản phẩm thuốc lá.
Bên cạnh chức năng quảng bá, điểm bán cũng là nơi người tiêu dùng trưởng thành tiếp cận các thông tin cơ bản về sản phẩm được phép lưu hành hợp pháp trên thị trường. Trong thực tế, người tiêu dùng vẫn cần được biết các thông tin tối thiểu như tên sản phẩm, chủng loại, xuất xứ, giá bán hoặc các đặc điểm nhận diện cần thiết để phân biệt sản phẩm hợp pháp với hàng giả, hàng lậu hoặc hàng hóa không rõ nguồn gốc.
Vì vậy, để hỗ trợ quá trình thực thi chính sách quản lý trưng bày thuốc lá, cơ quan soạn thảo cần xác định rõ đâu là hoạt động mang tính quảng bá cần được hạn chế và đâu là hoạt động cung cấp thông tin cần thiết phục vụ các giao dịch hợp pháp. Nếu ranh giới này không được làm rõ ngay từ đầu, quá trình triển khai có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau giữa lực lượng thực thi và các điểm bán.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia khi áp dụng chính sách hạn chế hoặc cấm trưng bày đều đồng thời ban hành các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về hình thức cung cấp thông tin sản phẩm, danh mục giá bán, cách thức lưu giữ sản phẩm hoặc các phương án hỗ trợ người tiêu dùng tiếp cận thông tin cần thiết mà không làm phát sinh hiệu ứng quảng bá.
Đối với Việt Nam, việc làm rõ các khái niệm này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hệ thống bán lẻ rất đa dạng, từ các chuỗi cửa hàng hiện đại đến hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Một bộ tiêu chí và hướng dẫn kỹ thuật rõ ràng sẽ giúp các điểm bán hiểu đúng trách nhiệm của mình, đồng thời giúp cơ quan chức năng có cơ sở thực thi thống nhất trên phạm vi cả nước.
Quan trọng hơn, cách tiếp cận này cho phép đạt được đồng thời hai mục tiêu: giảm mức độ hiện diện trực quan của thuốc lá tại điểm bán theo đúng tinh thần của chính sách, đồng thời vẫn bảo đảm người tiêu dùng trưởng thành có thể tiếp cận các thông tin cần thiết để nhận diện và lựa chọn các sản phẩm hợp pháp trên thị trường. Điều này không làm suy giảm mục tiêu của chính sách mà ngược lại có thể góp phần nâng cao tính khả thi và mức độ tuân thủ trong quá trình triển khai.
Kinh nghiệm từ một số chính sách quản lý hộ kinh doanh gần đây cho thấy chủ trương đúng vẫn có thể phát sinh vướng mắc nếu đối tượng thực hiện chưa có đủ thời gian, thông tin và điều kiện chuyển đổi. Khoảng cách giữa việc “biết có quy định mới” và “hiểu rõ phải làm gì để tuân thủ” thường là nguyên nhân dẫn đến tâm lý lo ngại hoặc thực hiện không đồng đều.
Trong bối cảnh Việt Nam có hơn 5 triệu hộ kinh doanh, một yêu cầu kỹ thuật được áp dụng trên diện rộng cần có thời gian chuyển tiếp hợp lý, xét về khả năng thích nghi của đối tượng chịu sự điều chỉnh của chính sách và cả yêu cầu kỹ thuật lập pháp.
Cũng theo kinh nghiệm triển khai chính sách của một số quốc gia, việc cấm trưng bày thuốc lá có thể đòi hỏi điểm bán phải bố trí lại khu vực bán hàng, tăng đầu tư tổng thể về cơ sở vật chất để bổ sung tủ hoặc vật dụng che phủ phù hợp, xây dựng bảng giá sản phẩm phù hợp với quy định mới, thay đổi thao tác phục vụ, đào tạo người bán, kiểm soát tuổi người mua và lưu giữ chứng từ để phục vụ kiểm tra. Đây là các yêu cầu vận hành cụ thể, không chỉ dừng lại là một thay đổi hình thức.
Bên cạnh đó, lực lượng chức năng cũng cần tiêu chí rõ ràng để xác định hành vi vi phạm: thế nào là trưng bày thuốc lá thông thường, thế nào là cung cấp thông tin trung tính, loại tủ hoặc vật dụng che phủ nào đạt yêu cầu, danh mục sản phẩm và bảng giá được thể hiện ra sao, lỗi kỹ thuật ban đầu khác gì với hành vi cố tình quảng bá. Nếu các tiêu chí này chưa được chuẩn hóa, công tác kiểm tra có thể thiếu thống nhất, làm tăng chi phí hành chính cho cả cơ quan quản lý và nhóm bán lẻ hợp pháp.
Mục tiêu giảm tác hại của thuốc lá là hoàn toàn chính đáng và cần được theo đuổi. Để nâng cao hiệu quả chính sách, quá trình chuẩn bị, hướng dẫn thực thi và khả năng thích ứng của thị trường phải được tính toán kỹ lưỡng. Trong bối cảnh năm 2027, thời điểm thị trường phải thích ứng với những thay đổi lớn về chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt, việc cân nhắc một lộ trình triển khai phù hợp hơn cho quy định mới về cấm trưng bày sẽ giúp các cơ quan quản lý, lực lượng thực thi và hệ thống bán lẻ có đủ thời gian thích ứng hợp lý.
Mặt khác, tại Hội nghị Trung ương 3 vào tháng 7/2026 đã xác định “điểm nghẽn lớn nhất vẫn là khâu thực thi” và yêu cầu đặt ra là “năng lực thực thi phải được thiết kế ngay trong mỗi quyết sách” chính là lời giải có tính đột phá mà Hội nghị đưa ra. Theo cách tiếp cận truyền thống, sự tách rời giữa quá trình hoạch định chính sách và quá trình chuẩn bị tổ chức thực hiện có thể làm cho những quyết sách đúng về định hướng nhưng khó triển khai trong thực tế: nhiệm vụ không rõ đầu mối, thẩm quyền không tương xứng, nguồn lực không được bảo đảm, tiến độ thiếu ràng buộc và kết quả không thể đo lường.
Do đó, để tạo điều kiện chuyển tiếp phù hợp, theo ý kiến của nhiều bên có liên quan, cơ quan soạn thảo có thể cân nhắc thời điểm bắt đầu áp dụng chính sách và lộ trình chuyển đổi phù hợp từ 18-24 tháng kể từ ngày chính sách được ban hành, nhằm hoàn thiện mọi khâu cần thiết về quy trình thủ tục và phối hợp liên ngành giữa các lực lượng chức năng y tế, công thương, quản lý thị trường, hải quan, công an và cơ quan thuế. Cùng với đó là sự đầu tư chuẩn chỉnh cho việc xây dựng và ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn và giải đáp mọi vấn đề cần thiết cho các cơ sở kinh doanh hợp pháp.
Sau 12, 24 và 36 tháng, cần tổng kết các chỉ số về mức độ tuân thủ, mức độ tiếp xúc của trẻ em và thanh thiếu niên, tỷ lệ bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, chi phí thực hiện của từng loại điểm bán, số vụ kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc và biến động của thị trường thuốc lá lậu... nhằm đánh giá về hiệu quả thực tế của chính sách và đề xuất các bước đi mới.
Cách tiếp cận này không làm giảm quyết tâm phòng, chống tác hại của thuốc lá. Ngược lại, một quy định có phạm vi rõ ràng, lộ trình phù hợp để thích nghi và cơ chế đánh giá minh bạch sẽ có khả năng được tuân thủ cao hơn, qua đó tạo ra hiệu quả bền vững hơn đối với sức khỏe cộng đồng.
