Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá

Giới trẻ đang trở thành mục tiêu một cách có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá

Hưởng ứng Ngày Thế giới Không thuốc lá, ngày 22/5, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá tổ chức Hội thảo cập nhật thông tin về chủ đề Ngày Thế giới Không thuốc lá 31/5 và tình hình thực hiện các chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá trong bối cảnh công tác bảo vệ sức khỏe nhân dân đang đứng trước nhiều thách thức mới, đặc biệt là sự gia tăng của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới và các hình thức quảng bá tinh vi nhắm tới giới trẻ.

ThS.BS Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) cho biết, năm 2026, WHO lựa chọn chủ đề Ngày Thế giới Không thuốc lá là: “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”. Đây là thông điệp rất có ý nghĩa và mang tính thời sự sâu sắc. Ngành công nghiệp thuốc lá đang sử dụng nhiều chiến lược tiếp thị mới nhằm tạo dựng hình ảnh “hiện đại”, “ít độc hại”, “thời thượng” đối với các sản phẩm chứa nicotine, đặc biệt hướng tới thanh thiếu niên, phụ nữ và người trẻ tuổi. Những hình thức quảng bá trá hình trên môi trường số, mạng xã hội, các hoạt động tài trợ, tiếp thị qua người nổi tiếng… đang làm gia tăng nguy cơ nghiện nicotine trong cộng đồng.

Chúng ta cần nhìn nhận rõ rằng: dù dưới bất kỳ hình thức nào, các sản phẩm thuốc lá và nicotine đều gây hại cho sức khỏe, tạo gánh nặng bệnh tật, kinh tế và xã hội. Thuốc lá là nguyên nhân của nhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Không chỉ ảnh hưởng đến người sử dụng, khói thuốc còn gây hại nghiêm trọng cho những người xung quanh, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

Sử dụng thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới, trong đó có khoảng 1,6 triệu ca tử vong do các bệnh liên quan đến hút thuốc thụ động. Đặc biệt, khu vực Đông Nam Á đang đối mặt với cuộc khủng hoảng nghiêm trọng khi thuốc lá cướp đi sinh mạng của khoảng 3,1 triệu người mỗi năm.

Trẻ em là đối tượng chịu tổn thương lớn nhất với khoảng 50% bị phơi nhiễm khói thuốc thụ động trên toàn cầu, dẫn đến hơn 65.000 ca tử vong trẻ em hằng năm. Trên quy mô toàn cầu, hiện có ít nhất 40 triệu trẻ em từ 13–15 tuổi đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá, trong đó 20 triệu em hút thuốc lá điếu và 15 triệu em sử dụng thuốc lá điện tử. Đáng chú ý, trẻ em có nguy cơ sử dụng thuốc lá điện tử cao gấp 9 lần so với người lớn.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới: “Giới trẻ đang trở thành mục tiêu một cách có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá trên thế giới. Hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và các hình thức tiếp thị gây hiểu lầm đang được sử dụng để khiến những sản phẩm gây nghiện và có hại trở nên hấp dẫn với giới trẻ”.

WHO nhấn mạnh rằng các công ty thuốc lá trên thế giới đang lấy danh nghĩa “đổi mới sáng tạo” để đa dạng cách tiếp cận với nhiều nhóm đối tượng người dùng. Những “đổi mới sáng tạo” mà các công ty thuốc lá đang làm là quảng bá những sản phẩm nicotine mới như thuốc lá điện tử, túi nicotine và các thiết bị nicotine tổng hợp, đa dạng hóa các sản phẩm gây nghiện, thay đổi thiết kế bao bì để sản phẩm trông bắt mắt hơn; là những chiến thuật marketing và trưng bày sản phẩm khiến cho khách hàng dễ nhìn thấy hơn và dễ “nghiện” hơn bất chấp đó là trẻ em hay là thanh thiếu niên.

Hệ quả gây ra là một vòng luẩn quẩn nghiện ngập đe dọa làm mất đi những tiến bộ các quốc gia đã đạt được trong nhiều năm qua trong việc kiểm soát thuốc lá. Nhưng điều này chưa dừng lại khi vấn đề kiểm soát thuốc lá đã và đang được các tập đoàn thuốc lá trên thế giới tiếp tục vận động để trì hoãn, làm suy yếu hoặc ngăn chặn các chính sách có thể gây tổn hại đến lợi nhuận của ngành.

Mỗi biện pháp kiểm soát thuốc lá hiệu quả sẽ góp phần giảm chi phí y tế

Theo ThS.BS Phan Thị Hải, trong những năm qua, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực nhờ sự quan tâm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương và sự đồng hành tích cực của các cơ quan báo chí.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cùng các chính sách liên quan đã tạo hành lang pháp lý quan trọng để xây dựng môi trường không khói thuốc; kiểm soát quảng cáo, khuyến mại và tài trợ của ngành công nghiệp thuốc lá; tăng cường cảnh báo sức khỏe; hỗ trợ cai nghiện thuốc lá; nâng cao nhận thức cộng đồng. Đồng thời, bảo vệ thế hệ trẻ trước nguy cơ nghiện nicotine.

Các chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là giải pháp y tế, mà còn là chính sách phát triển bền vững, đầu tư cho nguồn nhân lực và tương lai của đất nước. Mỗi biện pháp kiểm soát thuốc lá hiệu quả sẽ góp phần giảm chi phí y tế, giảm gánh nặng bệnh tật, nâng cao chất lượng cuộc sống và năng suất lao động của xã hội.

ThS.BS Phan Thị Hải cho biết, những cải cách chính sách gần đây, đặc biệt là cải cách thuế thuốc lá được ước tính sẽ giúp 2,1 triệu người tại Việt Nam bỏ thuốc hoặc không hút thuốc vào năm 2031; ngăn ngừa 700.000 ca tử vong sớm trong những thập kỷ tới; tạo thêm 24.000 tỷ đồng nguồn thu ngân sách nhà nước hàng năm vào năm 2031; hạn chế khả năng tiếp cận các nhãn hiệu thuốc lá giá rẻ, đặc biệt là ở giới trẻ.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, chúng ta vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức như tỷ lệ sử dụng thuốc lá còn cao ở nam giới; tình trạng sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có xu hướng gia tăng trong giới trẻ; các hình thức quảng bá trên môi trường mạng ngày càng tinh vi.

Ngoài ra, việc thực thi quy định cấm hút thuốc tại một số nơi công cộng chưa thực sự hiệu quả. Các sản phẩm thuốc lá và nicotine hiện nay không còn chỉ xuất hiện dưới hình thức thuốc lá điếu truyền thống mà chúng được thiết kế với hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt, hình ảnh “công nghệ”, “hiện đại”, “ít hại hơn”, thậm chí được quảng bá thông qua mạng xã hội, người nổi tiếng và các kênh tiếp cận rất gần với thanh thiếu niên. Đằng sau vẻ ngoài hấp dẫn đó là nicotine – một chất gây nghiện mạnh, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ, khả năng học tập, cảm xúc và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên.

Tại Việt Nam, hút thuốc lá ước tính gây ra khoảng 103.000 ca tử vong mỗi năm. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá gây ra lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng, bao gồm chi phí y tế, mất năng suất lao động, tử vong sớm và cả chi phí môi trường.

Tỉ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh đang gia tăng nhanh. Nếu năm 2019, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm học sinh 13–17 tuổi là 2,6%, thì đến năm 2023, khảo sát tại 11 tỉnh, thành phố cho thấy con số này đã lên tới 8,1%. Đây không chỉ là một xu hướng tiêu dùng mới. Đây là dấu hiệu của một nguy cơ nghiện nicotine đang trẻ hóa, đang len vào trường học, gia đình và đời sống của thanh thiếu niên.

Trong năm 2026, Bộ Y tế sửa và trình Chính phủ và Quốc hội Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá. Việc sửa luật không chỉ nhằm xử lý những khoảng trống hiện hành, làm cho luật phù hợp hơn với thực tiễn mới mà còn nhằm bảo vệ thành quả phòng, chống tác hại thuốc lá mà Việt Nam đã kiên trì xây dựng trong nhiều năm qua.