Quản trị tài chính, huy động và sử dụng vốn của doanh nghiệp

Việt Nam bước vào giai đoạn mới với khát vọng tăng trưởng cao và mục tiêu không chỉ là tăng trưởng mà phải tập trung vào chất lượng. Khát vọng này gắn liền với các nền tảng công nghệ hoàn toàn khác biệt so với các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây. Cơ hội để thực thi khát vọng rất lớn, TS Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, Thành viên Tổ tư vấn Chính phủ nhận định.

4 thách thức của nền kinh tế

Theo đó, ông cho rằng đi kèm cơ hội là các thách thức mà nền kinh tế phải vượt qua. Thứ nhất, tăng trưởng phải đi đôi với chất lượng, gắn với chuyển đổi xanh, phát triển bao trùm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Thứ hai, nhu cầu huy động vốn vô cùng lớn. Chuyên gia ước tính khoảng 38,5 triệu tỷ đồng trong 5 năm, tương đương gần 1,5 nghìn tỷ USD theo tỷ giá hiện tại. Con số này bắt nguồn từ việc trong 5 năm qua, tổng vốn đầu tư bình quân chiếm khoảng 33% GDP, giúp GDP tăng trưởng trung bình 6,5%. Nhưng để đạt được các mục tiêu cao hơn, quy mô đầu tư phải nâng lên mức trên dưới 40% GDP/năm. Trong tổng số vốn khổng lồ đó, nguồn lực Nhà nước chỉ có hơn 8 triệu tỷ. Phần còn lại khoảng 30 triệu tỷ đồng phải huy động từ khu vực tư nhân, FDI, vay nước ngoài thông qua các hình thức hợp tác PPP, cổ phần hóa.

"Việc huy động vốn đã khó, nhưng tiêu số tiền đó sao cho hiệu quả lại càng khó hơn. Cũng giống như việc chi tiêu số tiền nhỏ thì dễ, nhưng cầm một số tiền khổng lồ để giải ngân trong thời gian ngắn là bài toán phức tạp", TS Võ Trí Thành đánh giá.

Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh, cùng với yêu cầu sử dụng vốn hiệu quả, còn phải đảm bảo giữ vững ổn định vĩ mô. Bởi tiền bơm ra nhiều quá rất dễ gây lạm phát, hoặc gây rủi ro đối với hệ thống ngân hàng.

Thứ ba, thách thức nằm ở độ mở kinh tế. Việt Nam hội nhập rất sâu rộng với 18 FTAs đã ký và chuẩn bị ký thêm với các đối tác như Mercosur (khối thị trường chung Nam Mỹ), Canada, khối Trung Đông. Chuyên gia đánh giá mặc dù cầu vốn cao nhưng định hướng hiện nay của Việt Nam là không thu hút FDI bằng mọi giá, mà phải chọn lọc thu hút những "con sếu đầu đàn" và đảm bảo được chủ quyền công nghệ quốc gia, do đó các thách thức sẽ càng tăng "độ khó".

Cuối cùng, thách thức rất quan trọng: Việt Nam đang trải qua một giai đoạn cải cách chưa từng có. Không chỉ là tinh gọn bộ máy từ trung ương đến cơ sở hay chấn chỉnh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, mà chúng ta đang phải xây dựng và sửa đổi lại hệ thống thể chế, pháp luật. Hàng loạt bộ luật mới liên quan đến tài sản số và các giao dịch kinh tế mới đang được hoàn thiện. Chúng ta phải xây dựng khung pháp lý trong bối cảnh thế giới bất định, khó khăn và phức tạp. Đây là nền tảng cốt lõi để quản trị, điều hành, đi cùng với việc phát triển hệ thống dữ liệu, TS Võ Trí Thành phân tích.

3 động lực tăng trưởng và dư địa tài khóa - tiền tệ

Trong các động lực để thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao, dự kiến sẽ được duy trì trong năm nay và cả năm 2027, với xuất khẩu, TS Võ Trí Thành nhận định, động lực đằng sau đó chính là công nghiệp chế biến, chế tạo. Ông lưu ý đến các rủi ro về chính sách thuế và kịch bản dự phòng tồn kho hàng hóa của doanh nghiệp khi các thị trường bên ngoài "căng" hàng rào thuế quan.

Trong nước, theo chuyên gia, nếu nhìn vào tổng cầu, tiêu dùng chưa phục hồi tương xứng với các mức tăng trưởng 10-15% của giai đoạn trước dịch. Tốc độ phục hồi hiện tại khoảng 9% vẫn khá chậm và có sự đóng góp rất lớn từ gần 18 triệu lượt du khách quốc tế. Còn đối với người dân trong nước, tâm lý lo ngại khiến việc chi tiêu diễn ra chậm, ông đánh giá.

Điểm sáng là giải ngân đầu tư công dù chậm nhưng vẫn là động lực đóng góp lớn vào GDP. Tuy nhiên, TS Võ Trí Thành nhìn nhận, vấn đề lớn nhất của kinh tế Việt Nam hiện nay là tình trạng khó khăn của hệ thống doanh nghiệp không đồng pha với tốc độ phát triển. Khả năng hấp thụ vốn của doanh nghiệp còn chưa cao.

Theo TS Võ Trí Thành, dù kỳ vọng tăng trưởng vĩ mô tốt, nhưng phần lớn các doanh nghiệp nhỏ và vừa đánh giá đây là một năm rất khó khăn do chi phí đầu vào, chi phí vận tải và lãi suất đều cao. Mặc dù Chính phủ đã nỗ lực giảm bớt 55% thủ tục hành chính, nhưng doanh nghiệp vẫn kêu khó. "Chúng ta mong muốn quy mô phát triển dựa nhiều hơn vào năng suất, chất lượng và đổi mới sáng tạo, nhưng thực tế các chỉ số như số lượng sáng chế vẫn chỉ đi ngang. Giải pháp căn cơ lúc này đòi hỏi doanh nghiệp phải tối ưu hóa nguồn lực, giảm bớt thói quen tiêu dùng vô lý để tiết kiệm nguồn lực đầu tư cho công nghệ và nâng cao hiệu quả", ông nói

Đánh giá về phản ứng chính sách, TS Võ Trí Thành cho rằng, trước tiên là dư địa tài khóa, nhờ nợ công duy trì ở mức thấp (khoảng 34-35% GDP), do đó Việt Nam có dư địa rất lớn để đẩy mạnh đầu tư công và dùng các gói hỗ trợ doanh nghiệp.

Bên cạnh đó là chính sách đối ngoại và đa dạng hóa. Việt Nam đang thích ứng tốt với thế giới đa phương hóa, thiết lập quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với nhiều cường quốc. Tuy nhiên, ông nhận định, trên thực tế, doanh nghiệp Việt Nam lại chưa đa dạng hóa đủ tốt. Theo đó ông cho rằng việc quá tập trung vào một thị trường khiến chúng ta khó phân tán rủi ro; nếu đối mặt với hàng rào thuế quan, chi phí chuyển đổi sẽ rất lớn.

Đối với nâng cao năng lực phòng vệ thương mại, TS Võ Trí Thành nhận định, với việc tham gia WTO và ký kết 18 FTA, xử lý các vấn đề phòng vệ thương mại là yêu cầu bắt buộc. Cùng với đó là chính sách thu hút đầu tư nước ngoài.

Cuối cùng liên quan đến vấn đề tỷ giá và lãi suất, chuyên gia cho rằng với mức nợ công toàn cầu vượt 100% GDP và áp lực lạm phát vẫn thường trực, việc duy trì sự cân bằng giữa tăng trưởng và ổn định tỷ giá, lãi suất đòi hỏi nghệ thuật điều hành linh hoạt. Ngân hàng Nhà nước buộc phải cẩn trọng kiểm soát chênh lệch lãi suất giữa đồng Việt Nam và USD nhằm ngăn chặn dòng vốn chảy ra bên ngoài, duy trì dự trữ ngoại hối và giữ vững niềm tin của các nhà đầu tư. Việc kết hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa đẩy mạnh đầu tư công, hỗ trợ các gói tài chính về nhà ở xã hội hay giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp là "chìa khóa" để giữ vững nền tảng vĩ mô và tránh các áp lực biến động theo thời điểm giữa tỷ giá - lạm phát đến lãi suất.

Trên góc nhìn đó, TS Võ Trí Thành khuyến nghị những nguyên tắc quản trị ứng biến cho các doanh nghiệp.

Trước tiên, doanh nghiệp cần chú trọng xây dựng "vốn xã hội", mở rộng mạng lưới liên kết đối tác và biến các rủi ro, khó khăn thành động lực tái cấu trúc. Việc thiết lập văn hóa kinh doanh nhân văn, hướng tới phát triển xanh và tuân thủ các tiêu chuẩn ESG không còn là lựa chọn trang trí mà đã trở thành điều kiện sống còn để tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong quản trị tài chính, các doanh nghiệp phải thường xuyên thực hiện bài kiểm tra sức chịu đựng (stress test) cho chính mô hình của mình trước các kịch bản sốc về lãi suất hay biến động tỷ giá. Cùng với đó là các công cụ quản trị rủi ro như phái sinh, bảo hiểm.

TS Võ Trí Thành nhấn mạnh, doanh nghiệp phải chú trọng về huy động và sử dụng vốn. Việc huy động vốn nguồn khác nhau là bài toán hoạt động đầu tư ngắn, dài hạn. Song song đó, phải luôn lưu ý thanh khoản và đòn bẩy tài chính. Khi nền kinh tế rơi vào giai đoạn bất định, nguyên tắc đầu tiên là "thanh khoản". Doanh nghiệp không nên quá chú trọng vào quy mô tài sản trên giấy tờ mà phải tập trung vào khả năng tạo ra dòng tiền thực tế. Việc chủ động xử lý các khoản nợ dài hạn, thương lượng lại các điều khoản vay khi lãi suất thay đổi và giữ tỷ trọng tiền mặt an toàn sẽ giúp doanh nghiệp duy trì sức bền. Tỷ lệ đòn bẩy tài chính thấp và chỉ điều chỉnh khi kinh doanh ổn định, doanh nghiệp sẵn sàng nắm bắt các cơ hội trên thị trường thuận lợi hơn để bứt phá.