Trong nền kinh tế số, tài sản và giá trị của doanh nghiệp không chỉ là nhà xưởng hay máy móc mà là tài sản trí tuệ. Quản trị tài sản trí tuệ vì thế được xem là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển dài hạn của doanh nghiệp.
Yêu cầu này trở nên cấp thiết hơn trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế là từng doanh nghiệp. Tài sản trí tuệ vừa kiến tạo tăng trưởng vừa dễ bị tổn thương nhất trên không gian mạng.
Nhận diện tài sản trí tuệ, theo GS TS Nguyễn Đức Thuận - Chủ tịch Hội các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam là tri thức, thương hiệu, sáng tạo. Từ chỗ chủ yếu tồn tại dưới dạng hồ sơ, bản thiết kế hay tài liệu giấy, tài sản trí tuệ ngày nay đã hiện diện trên mọi nền tảng số, trong từng sản phẩm sáng tạo, trong hệ thống dữ liệu, trong quy trình và tri thức được doanh nghiệp tạo ra. Những tài sản vô hình này đang trở thành yếu tố tạo khác biệt và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế số.
Đồng quan điểm, bà Lê Thị Minh Hằng - Giám đốc Trung tâm Quyền và giải pháp tài sản số nhấn mạnh: Không gian mạng đang thay đổi phương thức khai thác tài sản trí tuệ. Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số, AI tạo ra môi trường sáng tạo, phát triển nội dung chưa từng có trong lịch sử. Mỗi hành vi khai thác nội dung đều để lại dữ liệu. Tài sản trí tuệ là dữ liệu khách hàng, quy trình vận hành, bí mật kinh doanh, các nội dung sáng tạo… Dù không tương tác vật lý nhưng các loại tài sản trên có khả năng tạo giá trị lớn, ảnh hưởng mạnh mẽ đến khả năng quản trị, cấu trúc vận hành hay năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đặc biệt, theo bà Lê Thị Minh Hằng, hành lang pháp lý bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam ngày càng hoàn thiện và hiện đã khá đầy đủ. Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 đã đưa ra những điều khoản có lợi cho doanh nghiệp thông qua việc công nhận tài sản vô hình. Với khung pháp lý này, các ngân hàng thương mại đang tiến tới xem xét cung cấp các khoản vay cho doanh nghiệp dựa trên tài sản trí tuệ thay cho những tài sản cố định thường được sử dụng làm tài sản đảm bảo như bất động sản. Thực tế trên thế giới cho thấy, tại không ít doanh nghiệp, tài sản vô hình có thể chiếm tới 90% giá trị tài sản.
Khẳng định vai trò và giá trị lớn của tài sản trí tuệ, song GS TS Nguyễn Đức Thuận lưu ý: Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, trên không gian mạng, vi phạm quyền tác giả và quyền liên quan diễn ra nhanh hơn, tinh vi hơn và khó kiểm soát hơn bao giờ hết. Công nghệ mở ra cơ hội sáng tạo nhưng cũng tạo ra những phương thức xâm phạm mới. Nền tảng số giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường rộng lớn nhưng cũng khiến hành vi vi phạm lan truyền rất nhanh.
Trong khi đó, môi trường xuyên biên giới khiến việc thực thi pháp luật trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, đến hết tháng 5/2026, trên cả nước đã phát hiện 2.036 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, Bộ Công Thương và các địa phương đã xử lý 1.520 vụ vi phạm về sở hữu công nghiệp, chủ yếu là hành vi giả mạo nhãn hiệu; ngành công an ngăn chặn hơn 1.000 website vi phạm bản quyền và quyền sở hữu công nghiệp.
Bà Lê Thị Minh Hằng cho biết thêm: Nhiều doanh nghiệp đến gặp chúng tôi khi đã bị ảnh hưởng do dữ liệu bị rò rỉ, thất thoát thông tin hay bị các bên khác xâm phạm quyền tác giả, thương hiệu; tức là chỉ khi xảy ra chuyện, doanh nghiệp mới tìm cách giải quyết thay vì bảo vệ dữ liệu ngay từ sớm. Thực tế này cho thấy đang có những khoảng trống tồn tại trong việc bảo vệ tài sản trí tuệ tại doanh nghiệp. Khoảng trống này, có thể đến từ việc thiếu nhân sự chuyên trách, trong khi hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ trên không gian số rất phức tạp.
Chưa kể, quyền sở hữu trí tuệ có rất nhiều lớp, được điều chỉnh bởi nhiều quy định pháp luật khiến việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý chuẩn gặp nhiều khó khăn.
Chuyển từ thụ động sang phòng vệ chủ động
Để hoá giải những khó khăn trên, các chuyên gia cùng đề cập đến yêu cầu phòng hơn chữa, doanh nghiệp phải chủ động phòng vệ thông qua chiến lược quản trị dữ liệu, quản trị vòng đời tài sản. Yếu tố pháp lý cần được tích hợp ngay từ đầu vào quy trình quản trị để đảm bảo tính an toàn và minh bạch cho các tài sản trí tuệ. Việc xác lập sớm quyền sở hữu tài sản trí tuệ, theo bà Lê Thị Minh Hằng, ngoài việc hạn chế các tranh chấp pháp lý còn tránh thất thoát chất xám khi thay đổi nhân sự trong nội bộ hay trong trường hợp doanh nghiệp mở rộng hợp tác ra bên ngoài. Đặc biệt, thông qua quản trị đúng, những tài sản trí tuệ như dữ liệu, công nghệ hay quy trình vận hành nội bộ không chỉ được bảo vệ mà còn có thể mang đến những giá trị lớn hơn, tạo ra dòng doanh thu mới. Lúc này, tài sản trí tuệ được chuyển thành tài sản kinh doanh, được định giá, khai thác thương mại hay gọi vốn đầu tư…
Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies, Chủ tịch CLB Giám đốc Sales & Marketing cũng đề cập đến những giá trị mới từ bảo viện quyền sở hữu trí tuệ mang lại. Trong nền kinh tế số, hầu như mọi doanh nghiệp đều đã trở thành doanh nghiệp nội dung. Một ngân hàng không chỉ cung cấp dịch vụ tài chính, mà còn tạo ra phần mềm, ứng dụng, báo cáo phân tích, video hướng dẫn, dữ liệu, tài liệu đào tạo và hàng nghìn nội dung tương tác với khách hàng mỗi năm. Một doanh nghiệp sản xuất sở hữu bản vẽ kỹ thuật, quy trình vận hành, thiết kế bao bì, cơ sở dữ liệu, phần mềm điều khiển và những nội dung truyền thông tích lũy qua nhiều năm. Một bệnh viện có thư viện hình ảnh, giáo trình, nội dung tư vấn sức khỏe, dữ liệu chuyên môn và các chương trình đào tạo… Vận hành như một nhà máy nội dung nhưng phần lớn sản phẩm trí tuệ sản xuất ra được quản lý như những khoản chi phí đã tiêu hết.
Trên thực tế, được cấu trúc quyền tốt, tài sản trí tuệ có thể trở thành một hạ tầng tạo ra dòng doanh thu mới. Từ một tài sản ban đầu, doanh nghiệp tạo ra nhiều sản phẩm, dịch vụ, trải nghiệm và cộng đồng. Điều này vốn quen thuộc trong điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, giải trí và hoàn toàn có thể diễn ra trong giáo dục, tư vấn, công nghệ, y tế, tài chính hay sản xuất. Một phương pháp quản trị có thể trở thành chương trình đào tạo, phần mềm, chứng nhận, dữ liệu, dịch vụ tư vấn và hệ sinh thái đối tác. Một nền tảng công nghệ có thể tạo ra sản phẩm cấp phép, tích hợp, thuê bao và dịch vụ dữ liệu…
Trên cơ sở đó, chuyên gia đề xuất doanh nghiệp cần xây dựng hạ tầng bản quyền số toàn diện. Trong đó, doanh nghiệp cần phân loại toàn bộ dữ liệu từ mã nguồn, quy trình, danh sách khách hàng đến nội dung sáng tạo. Từ đó, xác định dữ liệu nào thuộc về quyền tác giả, quyền liên quan; dữ liệu nào thuộc về quyền sở hữu trí tuệ; dữ liệu nào thuộc về các loại hình khác để đăng ký bản quyền sở hữu trí tuệ. Đồng thời, phân quyền truy cập dữ liệu, đưa các điều khoản bảo mật và phân cấp quyền chặt chẽ vào hợp đồng lao động cũng như hợp đồng đối tác.
Luật sư Lê Quang Vinh - Giám đốc công ty sở hữu trí tuệ Bross & Partners cũng chung nhận định. Theo đó, việc phòng vệ chủ động của doanh nghiệp cần được thực hiện một cách bài bản và xác lập “chuỗi quyền” liên quan đến tài sản trí tuệ. Chuỗi quyền đó gồm việc xác định nguồn gốc của sản phẩm trí tuệ; quyền được chuyển giao trên từng phạm vi; thẩm quyền được khiếu nại bản quyền, đưa vào hệ thống nhận diện, yêu cầu rút sản phẩm vi phạm trên hệ thống hoặc khởi kiện; dữ liệu quản lý quyền. Trong trường hợp doanh nghiệp sử dụng tài sản trí tuệ để sáng tạo nội dung, trước khi xuất bản, cần “làm sạch quyền” thông qua việc đối soát kỹ lưỡng các nội dung về chủ thể sở hữu quyền liên quan đến tài sản trí tuệ.
