Quản trị tranh chấp thương mại tại Việt Nam: Thực tiễn ADR góc nhìn người sử dụng

Sáng 28/5, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Hội Luật gia Việt Nam và Đoàn Luật sư TP HCM phối hợp tổ chức Diễn đàn Kết nối Cộng đồng ADR với chủ đề “Quản trị tranh chấp thương mại tại Việt Nam: Thực tiễn ADR và góc nhìn người sử dụng”.

Sự kiện thu hút hơn 200 đại biểu là trọng tài viên, luật sư, chuyên gia pháp lý, đại diện pháp chế doanh nghiệp cùng các tổ chức trọng tài trong và ngoài nước tham dự.

Phát biểu tại diễn đàn, PGS TS Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch VIAC, nhận định trong bối cảnh hoạt động đầu tư và kinh doanh ngày càng phức tạp, đa dạng về chủ thể, lĩnh vực và phạm vi xuyên biên giới, quản trị tranh chấp không còn nên được nhìn nhận đơn thuần là bước xử lý “hậu phát sinh” khi mâu thuẫn xảy ra.

Theo ông, quản trị tranh chấp cần được xem là một cấu phần trong chiến lược quản trị doanh nghiệp tổng thể, gắn với quản trị rủi ro và thiết kế quan hệ thương mại dài hạn. Trong bối cảnh đó, các phương thức ADR, đặc biệt là trọng tài và hòa giải, đang ngày càng khẳng định vai trò như công cụ giúp doanh nghiệp giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh.

Ông chia sẻ, hiện VIAC có gần 200 trọng tài viên hoạt động ở nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Đáng chú ý, phần lớn trọng tài viên đồng thời là luật sư, chuyên gia tư vấn, nhà quản trị hoặc doanh nhân.

Theo ông, sự kết hợp giữa nền tảng pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn thương mại là yếu tố giúp nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp và đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng đa dạng của cộng đồng doanh nghiệp. Ông cho biết thêm, VIAC đang tiếp tục hoàn thiện cơ chế tố tụng trọng tài thông qua việc sửa đổi, cập nhật Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 với nhiều nội dung tiệm cận hơn các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.

Tại phiên các thảo luận, các diễn giả đã trao đổi về thực trạng tranh chấp thương mại trong bối cảnh hoạt động đầu tư, kinh doanh ngày càng phức tạp và chịu tác động mạnh từ biến động của thị trường quốc tế. Theo các chuyên gia, tranh chấp hiện nay phát sinh trên nhiều lĩnh vực như mua bán hàng hóa, đầu tư, năng lượng, xuất nhập khẩu, xây dựng, trong đó đặc biệt là các giao dịch có yếu tố nước ngoài.

Từ thực tiễn đó, các diễn giả nhấn mạnh xu hướng chuyển từ tư duy “xử lý tranh chấp” sang “quản trị tranh chấp” ngay từ giai đoạn đầu của hoạt động kinh doanh. Theo đó, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro pháp lý xuyên suốt quá trình đàm phán, soạn thảo và thực hiện hợp đồng; đồng thời tăng cường quản trị hồ sơ, dữ liệu và chứng cứ nhằm bảo đảm khả năng ứng phó hiệu quả khi tranh chấp phát sinh.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, các diễn giả cũng chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn liên quan đến áp lực về thời gian, chi phí và yếu tố tâm lý trong quá trình giải quyết tranh chấp; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ quyền lợi pháp lý và việc duy trì quan hệ thương mại giữa các bên sau tranh chấp.

Các diễn giả cho rằng tranh chấp thương mại hiện nay không chỉ gia tăng về số lượng mà còn ngày càng phức tạp, đa ngành nghề và có nhiều yếu tố nước ngoài, kéo theo yêu cầu ngày càng cao đối với tính hiệu quả, linh hoạt và khả năng thích ứng của các cơ chế giải quyết tranh chấp tại Việt Nam.

Tuy vậy, doanh nghiệp vẫn còn băn khoăn về khả năng thi hành phán quyết, mức độ tiếp cận của SME, cũng như yêu cầu về minh bạch, tính dự đoán của thủ tục và năng lực thực tiễn của đội ngũ trọng tài viên, hòa giải viên.

Trên cơ sở đó, các chuyên gia đánh giá việc ban hành Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 là bước tiến quan trọng, đóng góp tích cực cho sự hoàn thiện pháp luật trọng tại Việt Nam, tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế và đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tiễn.

Sự kiện không chỉ ghi nhận những đánh giá về thực trạng tranh chấp thương mại và xu hướng phát triển của ADR tại Việt Nam, mà còn gợi mở nhiều khuyến nghị liên quan đến quản trị rủi ro pháp lý, hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp và nâng cao khả năng thích ứng của doanh nghiệp trong bối cảnh kinh doanh nhiều biến động.