SME trước “hàng rào xanh” phát triển bền vững

Đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) Việt Nam - xương sống của nền kinh tế - đây đang là một bài toán sinh tồn thực sự. Diễn đàn Doanh nghiệp đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Văn Khánh - Phó Chủ tịch Điều hành Hiệp hội Doanh nghiệp Nhỏ và Vừa TP Hải Phòng (HPSME) về vấn đề này.

- Khi EU bắt đầu áp dụng các hàng rào kỹ thuật khắt khe như CBAM hay REACH-ZDHC, theo ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất khiến phần lớn các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) Việt Nam hiện nay vẫn rơi vào trạng thái lúng túng khi xây dựng dữ liệu phát thải?

Qua khảo sát thực tế từ Hiệp hội, tôi cho rằng điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở nhận thức. Các doanh nghiệp đều hiểu nếu không thay đổi, họ sẽ mất thị trường. Bản chất sự “lúng túng” ở đây nằm ở năng lực kỹ thuật và quản trị dữ liệu.

Để đáp ứng CBAM, doanh nghiệp phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính và định lượng chính xác lượng carbon dấu chân (carbon footprint) trên từng đơn vị sản phẩm. Các SME Việt Nam hiện nay đa phần chưa có hệ thống hạ tầng kế toán carbon, thiếu nhân sự chuyên trách và chưa có quy trình kiểm soát chuỗi cung ứng thượng nguồn một cách đồng bộ.

Thực tế là chúng ta đang thiếu một bộ công cụ đo lường chuẩn hóa, dễ tiếp cận và phù hợp với quy mô tài chính của doanh nghiệp nhỏ.

- Chuyển đổi xanh đòi hỏi một nguồn lực tài chính không nhỏ, trong khi các SME Việt Nam thường gặp hạn chế về vốn; vậy theo ông, làm thế nào để các doanh nghiệp giải được bài toán cân bằng giữa chi phí đầu tư chuyển đổi tài sản xanh và áp lực sinh tồn ngắn hạn?

Tôi cho rằng, đầu tư cho chuyển đổi xanh, từ thay đổi dây chuyền công nghệ, kiểm soát hóa chất theo REACH-ZDHC cho đến mua chứng chỉ, đều là những khoản chi phí đẩy. Nếu đổ dồn áp lực này vào giá thành, doanh nghiệp SME sẽ mất ngay lợi thế cạnh tranh về giá.

Giải pháp ở đây là tư duy “xanh hóa từng phần” thay vì chuyển đổi tổng thể ngay lập tức. Doanh nghiệp cần phân loại các tiêu chuẩn: cái gì là bắt buộc để duy trì dòng tiền xuất khẩu hiện tại thì làm trước (ví dụ: tối ưu hóa năng lượng nội bộ, chuẩn hóa quy trình phân loại hóa chất). Đồng thời, các SME phải chủ động tiếp cận các nguồn tín dụng xanh của các ngân hàng thương mại hiện đang có mức lãi suất ưu đãi hơn.

Thực tế là chuyển đổi xanh không phải là một khoản “chi phí mất đi”, mà phải được định vị là một khoản “vốn đầu tư” bắt buộc để bảo vệ doanh nghiệp trước rủi ro bị đào thải khỏi thị trường.

- Nhiều ý kiến cho rằng nếu không kịp “xanh hóa”, SME Việt Nam sẽ ngay lập tức bị loại khỏi chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia; ông nhìn nhận thế nào về tính cấp bách của lời cảnh báo này trong giai đoạn hiện nay?

Tôi cho rằng lời cảnh báo này không hề phóng đại, thực tế nó đang diễn ra nhanh hơn chúng ta nghĩ. Trước đây, các tiêu chuẩn như REACH hay ZDHC chỉ áp dụng chủ yếu cho ngành dệt may, da giày. Nhưng hiện nay, xu hướng dịch chuyển dòng vốn FDI toàn cầu đòi hỏi tính bền vững trên toàn chuỗi.

Các tập đoàn đa quốc gia khi đặt nhà máy tại Việt Nam buộc phải báo cáo phát thải phạm vi 3 (Scope 3) - tức là bao gồm toàn bộ lượng phát thải từ các nhà cung ứng vệ tinh. Nếu các SME Việt Nam, đóng vai trò là nhà thầu phụ, nhà cung ứng linh kiện, không cung cấp được dữ liệu xanh, các tập đoàn FDI sẽ buộc phải dịch chuyển đơn hàng sang các quốc gia khác có hệ sinh thái xanh tốt hơn để bảo vệ cam kết Net Zero của chính họ.

Rõ ràng, khúc cua này mang tính sinh tử: hoặc là chuyển đổi để nâng cấp vị thế, hoặc là chấp nhận bị gạt ra rìa chuỗi giá trị.

- Hiệp hội sẽ có những hành động cụ thể hoặc đề xuất cơ chế đặc thù nào với Ban Quản lý Khu Kinh tế để biến áp lực tuân thủ CBAM thành lợi thế cạnh tranh thu hút FDI thế hệ mới cho riêng Hải Phòng?

Hải Phòng có một lợi thế đặc thù là sự tập trung rất cao của các Khu công nghiệp (KCN) lớn và định hướng phát triển Khu kinh tế xanh Nam Hải Phòng. Vì vậy, giải pháp của chúng tôi là không để các SME đơn độc tự bơi.

Với vai trò là tổ chức đại diện cộng đồng doanh nghiệp, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hải Phòng không chỉ dừng lại ở việc truyền tải chính sách mà sẽ tiếp tục phát huy vai trò kết nối, dẫn dắt và đồng hành cùng doanh nghiệp. Chúng tôi sẽ chủ động phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước, Ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng, các tổ chức tư vấn, định chế tài chính và đối tác quốc tế để xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh một cách thực chất và hiệu quả.

Mục tiêu của Hiệp hội là giúp các doanh nghiệp nhỏ và vừa từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao năng lực quản trị, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Qua đó, không chỉ nâng cao sức cạnh tranh của từng doanh nghiệp mà còn góp phần xây dựng Hải Phòng trở thành trung tâm công nghiệp, logistics và kinh tế xanh hàng đầu khu vực phía Bắc.

Chúng tôi tin rằng nếu cộng đồng doanh nghiệp, chính quyền và các tổ chức hỗ trợ cùng hành động đồng bộ, thì những yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế hôm nay sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh của Hải Phòng trong tương lai.

- Trân trọng cảm ơn ông!