Sửa Luật Đấu thầu: Trao quyền đi đôi với trách nhiệm giải trình

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu (Dự thảo) đang được xây dựng theo hướng đơn giản hóa quy trình, tăng phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu quả lựa chọn nhà thầu. Trong đó, Dự thảo đề xuất bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh đối với những gói thầu chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, giải pháp công nghệ hoặc giá gói thầu, đồng thời tăng cường ứng dụng dữ liệu và hậu kiểm để nâng cao tính minh bạch, hiệu quả trong đấu thầu.

Theo Chính phủ, Dự thảo hướng tới chuyển trọng tâm từ quản lý quy trình sang quản lý chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra. Chính phủ đề xuất phân định cụ thể hoạt động đấu thầu, mua sắm thực hiện theo Luật Đấu thầu và hoạt động thực hiện theo pháp luật quản lý ngành, lĩnh vực; xác định nguyên tắc áp dụng khi giữa các luật có quy định khác nhau.

Đáng chú ý, Dự thảo đề xuất bổ sung đàm phán cạnh tranh với những gói thầu chưa thể xác định đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, giải pháp công nghệ hoặc giá gói thầu; bổ sung chào giá trực tuyến và đơn giản hóa một số hình thức lựa chọn nhà thầu.

Dự thảo cũng mở rộng một số trường hợp đấu thầu trước, chỉ định thầu và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt; tăng ưu đãi đối với công nghệ cao, công nghệ chiến lược, hàng hóa Việt Nam và doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Dự thảo đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu giá, kết nối dữ liệu hải quan, thuế để hỗ trợ xác định giá gói thầu và kiểm soát nâng khống giá. Đồng thời, sửa quy định về hồ sơ mời thầu, hợp đồng theo hướng linh hoạt hơn; bổ sung các hành vi bị cấm như nâng khống giá, chia nhỏ dự án để chỉ định thầu và làm rõ trách nhiệm trong thông thầu, gian lận. Quy định cấm đấu thầu trên phạm vi toàn quốc được lược bỏ, thay bằng cơ chế công khai vi phạm, đánh giá uy tín và khóa tài khoản trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.

Báo cáo thẩm tra Dự thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết Thường trực Ủy ban cơ bản thống nhất với định hướng chuyển trọng tâm từ quản lý quy trình, thủ tục sang quản lý chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra; tăng phân cấp, phân quyền, tăng quyền tự chủ gắn với trách nhiệm.

Việc sửa đổi cần hướng tới thiết kế quy trình đơn giản, giảm chi phí tuân thủ, giảm các khâu trung gian, hình thức và làm cho đấu thầu trở thành công cụ quản trị minh bạch, hiệu quả.

Thường trực Ủy ban đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá tác động thực chất, lượng hóa chi phí tuân thủ và lợi ích của từng chính sách thay đổi lớn; lấy ý kiến rộng rãi để nhận diện đầy đủ rủi ro, bảo đảm tính khả thi và chỉ sửa đổi những vấn đề đã "đủ chín, đủ rõ" từ thực tiễn.

Về phạm vi điều chỉnh, cần phân định rõ mối quan hệ giữa Luật Đấu thầu với pháp luật chuyên ngành để tránh chồng chéo. Đồng thời, làm rõ giới hạn quyền tự quyết, xác định rõ thẩm quyền và chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng đối với từng quyết định, gắn với công khai, trách nhiệm giải trình và hậu kiểm.

Về các hành vi bị cấm, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát để xác định rõ hành vi thông thầu, gian lận, phòng ngừa xung đột lợi ích ngay từ thời điểm tham dự thầu; đồng thời bảo đảm việc sử dụng nhà thầu phụ không làm thay đổi thực chất vai trò, năng lực của nhà thầu chính.

Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục xác định đấu thầu rộng rãi là phương thức cơ bản bảo đảm cạnh tranh; các trường hợp đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu, đặt hàng hay lựa chọn trong trường hợp đặc biệt chỉ áp dụng khi thực sự cần thiết và có cơ chế kiểm soát phù hợp. Khi lược bỏ phương thức hai giai đoạn hai túi hồ sơ, cần có cơ chế phù hợp với các gói thầu phức tạp để bảo đảm tính khách quan, khả năng so sánh giữa các nhà thầu.

Thường trực Ủy ban cũng đề nghị hoàn thiện Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu, công khai thông tin, giám sát, hậu kiểm và xử lý vi phạm; bảo đảm mở rộng quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình, không phát sinh khoảng trống pháp lý hoặc hạn chế cạnh tranh không cần thiết.

Theo TS Nguyễn Thái Cường, Giảng viên Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, việc tăng quyền tự chủ cho chủ đầu tư là cần thiết nếu muốn giảm thời gian và chi phí tuân thủ, nhưng đi cùng phải là cơ chế kiểm soát đủ rõ.

Chuyên gia cho rằng, thay vì tiếp tục bổ sung nhiều lớp thủ tục tiền kiểm, có thể tăng cường kiểm soát thông qua dữ liệu và hậu kiểm. Khi thông tin về giá gói thầu, lịch sử tham gia và thực hiện hợp đồng, năng lực nhà thầu, kết quả đấu thầu và vi phạm được kết nối trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, cơ quan quản lý có thể tập trung kiểm tra những trường hợp có dấu hiệu rủi ro.

Đặc biệt, với cơ sở dữ liệu giá, cần xem đây là công cụ tham chiếu và nhận diện bất thường, không nên biến thành một mức giá cứng áp dụng cho mọi gói thầu. Bởi cùng một hàng hóa, dịch vụ nhưng giá có thể khác nhau theo thời điểm, địa bàn, quy mô, điều kiện giao hàng và yêu cầu kỹ thuật.

Ở góc độ doanh nghiệp, chuyên gia cũng lưu ý việc đơn giản hóa thủ tục chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm tiêu chí lựa chọn rõ ràng và ổn định. Khi quyền tự chủ được mở rộng nhưng tiêu chí định tính hoặc phạm vi ngoại lệ còn rộng, doanh nghiệp vẫn có thể đối mặt với rủi ro về tính dự đoán của quá trình đấu thầu. Vì vậy, mục tiêu cuối cùng của sửa đổi nên là giảm thủ tục nhưng không giảm tính minh bạch, tăng quyền quyết định nhưng phải tăng khả năng giải trình.