Góp ý sửa đổi Luật Hải quan, nhiều ý kiến cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về quản lý rủi ro, ứng dụng AI và cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.
Trước yêu cầu hiện đại hóa hoạt động hải quan và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan (Dự thảo) được Quốc hội thảo luận đã nhận được sự đồng thuận cao về định hướng đổi mới. Tuy nhiên, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng cùng với việc đưa trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn vào quản lý rủi ro, cần thiết lập đầy đủ các cơ chế kiểm soát, bảo đảm tính minh bạch và quyền lợi của doanh nghiệp.
Theo đó, Dự thảo gồm 4 điều, tập trung sửa đổi các quy định về thủ tục hải quan, quản lý rủi ro, kiểm tra sau thông quan, quản lý kho bãi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Nhằm tạo hành lang pháp lý cho hải quan số, Dự thảo bổ sung Điều 16a quy định riêng về kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Theo đó, các tổ chức, cá nhân giao dịch với nước ngoài qua thương mại điện tử phải thực hiện xác thực định danh điện tử; các nền tảng thương mại điện tử và đơn vị vận chuyển có trách nhiệm cung cấp thông tin liên quan cho cơ quan hải quan.
Đáng chú ý, Dự thảo sửa đổi Điều 17 và bổ sung Điều 17a cho phép ứng dụng AI và dữ liệu lớn (Big Data) để tự động đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp và phân luồng kiểm tra hải quan. Đây được xem là bước tiến quan trọng trong hiện đại hóa quản lý hải quan, hướng tới giảm thời gian thông quan và nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro.
Tham gia góp ý Dự thảo, ông Vương Quốc Thắng, Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng đánh giá cao sự chuẩn bị của cơ quan soạn thảo và cơ bản đồng tình với các nội dung của Dự thảo. Theo đại biểu, việc sửa đổi lần này thể hiện quyết tâm đổi mới mạnh mẽ, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và phát triển kinh tế - xã hội.
Mặc dù đồng tình với việc đưa AI vào hoạt động quản lý hải quan, đại biểu cho rằng Dự thảo vẫn thiếu các quy định nền tảng nhằm kiểm soát việc sử dụng công nghệ này.
Đại biểu Vương Quốc Thắng cho biết, theo các báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng như kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, việc ứng dụng AI không được làm hạn chế quyền giải trình, khiếu nại của tổ chức, cá nhân. Tuy nhiên, các yêu cầu này chưa được thể hiện đầy đủ trong dự thảo luật.
Theo đại biểu, AI vận hành dựa trên thuật toán và dữ liệu đầu vào, vì vậy nếu dữ liệu sai lệch hoặc thuật toán gặp lỗi, doanh nghiệp hoàn toàn có thể bị đánh giá sai mức độ tuân thủ, từ "luồng xanh" sang "luồng đỏ", kéo theo chi phí lưu kho, lưu bãi tăng cao và kéo dài thời gian thông quan.
"Đối với những mặt hàng như thực phẩm cần thông quan nhanh, việc hệ thống phân luồng không chính xác có thể khiến hàng hóa bị lưu kho lâu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm và gây thiệt hại cho doanh nghiệp", đại biểu nhấn mạnh.
Từ đó, ông đề nghị bổ sung vào Điều 17a hai nguyên tắc quan trọng. Thứ nhất, bắt buộc phải có cơ chế kiểm thử, lưu vết thuật toán; không sử dụng hoàn toàn quyết định tự động của AI để xử lý vi phạm hành chính hoặc áp dụng các biện pháp bất lợi đối với doanh nghiệp nếu chưa có sự kiểm tra, xác nhận của công chức hải quan. Thứ hai, quy định rõ trách nhiệm của cơ quan hải quan trong việc xác minh tính chính xác của dữ liệu, đồng thời thiết lập cơ chế đối thoại, giải trình trực tuyến để doanh nghiệp có cơ hội bổ sung thông tin trước khi bị hạ mức đánh giá tuân thủ.
Đại biểu cũng kiến nghị luật hóa các căn cứ xác định hàng hóa bắt buộc phải kiểm định, đồng thời quy định rõ thời hạn trả kết quả và cơ chế bồi hoàn chi phí cho doanh nghiệp nếu việc kiểm định của cơ quan hải quan sai hoặc chậm trễ.
Cùng quan điểm, bà Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, cho rằng việc ứng dụng dữ liệu lớn và AI trong phân tích, cảnh báo rủi ro là hướng đi đúng, giúp tập trung nguồn lực kiểm tra vào các lô hàng, tuyến vận chuyển hoặc chủ thể có nguy cơ vi phạm cao, qua đó giảm kiểm tra tràn lan và tiết kiệm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, để công nghệ phát huy hiệu quả, theo bà, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu, bảo đảm dữ liệu đầu vào đầy đủ, chính xác và được cập nhật thường xuyên. Đồng thời, các văn bản hướng dẫn cần quy định rõ trường hợp nào được xử lý tự động, trường hợp nào phải có sự xem xét của công chức hải quan; bổ sung cơ chế lưu vết, giải trình và cập nhật dữ liệu nhằm bảo đảm tính minh bạch, nâng cao niềm tin của doanh nghiệp đối với mô hình hải quan số.
Đối với việc ứng dụng AI, ông Đào Chí Nghĩa, Đoàn ĐBQH TP Cần Thơ nhấn mạnh, AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ trong quản lý rủi ro, không thể trở thành căn cứ duy nhất để ban hành các quyết định hành chính ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Theo đại biểu, luật cần bổ sung nguyên tắc mọi quyết định hành chính của cơ quan hải quan có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của người dân, doanh nghiệp phải có sự kiểm soát của công chức có thẩm quyền; trường hợp sử dụng hệ thống tự động thì phải bảo đảm khả năng giải trình. Đây là yêu cầu phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại, đồng thời tạo nền tảng để xây dựng môi trường hải quan số minh bạch, công bằng và đáng tin cậy đối với cộng đồng doanh nghiệp.
