Làn sóng xe điện không chỉ đặt ra bài toán tăng trưởng thị trường mà còn thúc đẩy yêu cầu hoàn thiện chính sách và hạ tầng cho vòng đời sản phẩm bền vững.
Trong bối cảnh làn sóng xe điện tăng tốc trên toàn cầu, Trung Quốc tiếp tục siết chặt một mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị EV: tái chế pin. Quy định mới do Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc (MIIT) ban hành yêu cầu pin lithium-ion không chỉ phải đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất nghiêm ngặt mà còn phải được quản lý theo quy trình khép kín từ khi xuất xưởng đến lúc hết vòng đời.
Theo chính sách mới, mỗi bộ pin xe điện tại Trung Quốc được gắn mã định danh kỹ thuật số riêng để truy xuất toàn bộ hành trình từ sản xuất, lắp ráp, sử dụng, bảo trì cho đến thu hồi tái chế. Các hãng xe năng lượng mới (NEV) và nhà sản xuất pin buộc phải trực tiếp tham gia xây dựng hệ thống thu gom, điểm lưu trữ tạm thời và mạng lưới tái chế chính thống. Chính phủ nước này cũng khuyến khích các tập đoàn lớn trong lĩnh vực tái chế mở rộng quy mô nhằm tối ưu thu hồi các vật liệu quý như lithium, cobalt và nickel.
Động thái trên diễn ra khi lượng pin xe điện đời đầu tại Trung Quốc bắt đầu bước vào giai đoạn thải bỏ với quy mô rất lớn. Nếu thiếu hệ thống kiểm soát, lượng pin này có thể gây rủi ro cháy nổ, ô nhiễm kim loại nặng và thất thoát nguồn tài nguyên chiến lược cho ngành công nghiệp pin.
Nhìn từ Trung Quốc, đây là bài học đáng chú ý cho Việt Nam khi thị trường xe điện, đặc biệt là xe máy điện, đang tăng trưởng nhanh tại các đô thị lớn. Chỉ sau vài năm nữa, số lượng pin lithium-ion hết hạn sử dụng sẽ tăng mạnh, tạo áp lực đáng kể lên môi trường nếu thiếu hệ thống thu gom và xử lý bài bản.
Điểm đáng chú ý là Việt Nam đã bắt đầu có bước chuẩn bị về chính sách. Tại Chỉ thị 09/CT-TTg ban hành ngày 19/3/2026, Thủ tướng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện quy định về quản lý, thu hồi, tái chế pin xe điện cùng các chất thải liên quan, đặt mốc hoàn thành trong quý III/2026. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng để thị trường EV trong nước phát triển theo hướng bền vững hơn, tránh tình trạng “xe đi trước, rác thải chạy theo”.
Từ câu chuyện của Trung Quốc, bài học đầu tiên cho Việt Nam là phải đi trước về khung pháp lý. Thay vì chờ lượng pin thải bỏ bùng nổ mới siết quản lý, cơ quan chức năng cần nhanh chóng cụ thể hóa trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc hãng xe, nhà sản xuất pin và hệ thống phân phối tham gia trực tiếp vào mạng lưới thu gom khi pin hết vòng đời.
Bài học thứ hai là sớm xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc pin. Trong bối cảnh mô hình thuê pin, đổi pin và dùng chung pin giữa nhiều dòng xe đang phổ biến tại Việt Nam, mỗi bộ pin cần có mã định danh riêng để theo dõi xuyên suốt vòng đời. Đây không chỉ là công cụ quản lý chất thải mà còn giúp kiểm soát an toàn kỹ thuật, hạn chế nguy cơ pin hỏng bị sửa chữa thủ công hoặc tái chế ở các cơ sở tự phát.
Bên cạnh yếu tố môi trường, tái chế pin còn mở ra giá trị kinh tế rất lớn. Lithium, cobalt, nickel hay mangan đều là những vật liệu đắt đỏ và phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Nếu đầu tư công nghệ thu hồi phù hợp, pin cũ hoàn toàn có thể trở thành “mỏ tài nguyên thứ cấp”, hỗ trợ trực tiếp cho tham vọng xây dựng ngành công nghiệp pin và xe điện nội địa.
Xa hơn, bài học lớn nhất là phát triển giao thông xanh phải song hành với hạ tầng hậu vòng đời sản phẩm. Bên cạnh trạm sạc và mạng lưới phân phối xe điện, Việt Nam cần sớm chuẩn bị trung tâm thu gom, kho lưu trữ an toàn, cơ sở tái chế đạt chuẩn và quy trình vận chuyển riêng cho pin đã qua sử dụng.
Giai đoạn 2026-2030 được xem là “cửa sổ vàng” để Việt Nam xây dựng nền kinh tế tuần hoàn cho ngành xe điện. Nếu triển khai tốt tinh thần của Chỉ thị 09/CT-TTg ngay từ bây giờ, Việt Nam không chỉ giảm áp lực môi trường mà còn tạo lợi thế mới cho chuỗi cung ứng pin, từ sản xuất, sử dụng đến tái chế và tái sinh vật liệu. Đây sẽ là nền tảng để thị trường EV phát triển bền vững, thay vì chỉ tăng trưởng nhanh ở khâu bán xe.
