Trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh, phát triển không chỉ còn được nhìn nhận trên mặt phẳng địa lý truyền thống mà đang mở rộng theo trục thẳng đứng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi tư duy quản trị.
Nếu trước đây, đất đai chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ diện tích bề mặt, thì trong bối cảnh đô thị nén, hạ tầng ngầm, công trình cao tầng và khai thác tài nguyên chiều sâu phát triển mạnh, cách tiếp cận này đã bộc lộ nhiều giới hạn.
Tối ưu hóa nguồn lực
Đất đai cần được nhìn nhận như một thực thể không gian đa tầng, kéo dài từ tâm trái đất đến không gian vũ trụ. Mỗi tầng không gian từ khoáng sản dưới lòng đất, nước ngầm, không gian ngầm đô thị cho tới không gian trên cao đều mang đặc tính kinh tế, sinh thái và kỹ thuật riêng biệt, đòi hỏi cơ chế định lượng và định giá tương thích.
Việc chuyển từ tư duy “quản lý theo diện tích” sang “quản trị theo không gian” không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn hạn chế xung đột sử dụng đất, nâng cao hiệu quả phân bổ tài nguyên và bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo tồn hệ sinh thái.
Một trong những nền tảng quan trọng nhất cho quá trình này là hệ thống hạch toán kinh tế môi trường (SEEA). SEEA cho phép chuyển hóa giá trị vật lý và sinh thái của tài nguyên thiên nhiên thành giá trị kinh tế có thể tích hợp vào hệ thống tài khoản quốc gia.
Nếu như khung trung tâm của SEEA tập trung vào tài sản riêng lẻ như đất, nước, rừng, khoáng sản theo nguyên tắc giá trị trao đổi, thì SEEA hạch toán hệ sinh thái tiếp cận theo không gian, lượng hóa các dịch vụ hệ sinh thái như điều hòa khí hậu, bảo vệ bờ biển, lọc nước, giá trị cảnh quan…
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
Khi tài nguyên thiên nhiên được định giá đầy đủ, các quyết định đầu tư công, quy hoạch phát triển và phân bổ nguồn lực sẽ phản ánh chính xác hơn chi phí, lợi ích dài hạn của nền kinh tế.
Hạch toán tài nguyên bằng dữ liệu số
Tuy nhiên, để SEEA thực sự đi vào thực tiễn, cần một nền tảng dữ liệu số đồng bộ và tiêu chuẩn hóa. Ở đây, mô hình LADM quản trị đất đai theo tiêu chuẩn ISO 19152 giữ vai trò trụ cột pháp lý, cho phép quản lý địa chính 3D, mở rộng sang không gian biển, không gian ngầm, không gian trên cao và mô-đun định giá. Song song đó, tiêu chuẩn IFC theo ISO 16739 đảm nhiệm mô hình hóa vật lý chi tiết công trình, hạ tầng và địa chất.
Việc ánh xạ giữa quyền pháp lý trong LADM với vật thể vật lý trong IFC sẽ tạo ra “bản sao số quốc gia” – nơi mỗi đối tượng không gian đều gắn liền với thông tin pháp lý, kỹ thuật và giá trị kinh tế. Khi đó, dữ liệu địa chính không chỉ dừng ở thông tin quyền sử dụng đất, mà trở thành hệ sinh thái dữ liệu phục vụ quy hoạch, đầu tư, thuế, tài chính và quản trị phát triển bền vững. Cách tiếp cận này không chỉ áp dụng cho đất đai bề mặt mà còn mở rộng sang khoáng sản, nước ngầm và không gian ngầm đô thị.
Quyền khoáng sản cần được nhìn nhận như một đối tượng không gian 3D độc lập với quyền sử dụng đất bề mặt. Việc định giá tài nguyên khoáng sản chưa khai thác có thể áp dụng phương pháp Giá trị hiện tại ròng (NPV) của dòng địa tô tài nguyên trong tương lai theo đúng khuyến nghị của SEEA.
Tương tự, quản lý nước ngầm cũng cần chuyển từ tư duy “giếng khoan” sang quản trị theo thể tích tầng chứa nước, gắn với khả năng tái tạo và chi phí ngoại tác như sụt lún, xâm nhập mặn.
Đối với không gian ngầm đô thị – một nguồn lực ngày càng quan trọng tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP HCM, việc định giá phải vượt ra khỏi tư duy giá đất bề mặt. Giá trị không gian ngầm cần được xác định trên cơ sở dòng tiền tương lai, chức năng sử dụng và hệ số điều chỉnh theo độ sâu.
Định giá đúng để phát triển bền vững
Bản chất của quản trị tài nguyên hiện đại không nằm ở việc khai thác nhiều hơn, mà ở việc định giá đúng hơn. Khi tài nguyên thiên nhiên được phản ánh đầy đủ trong hệ thống hạch toán quốc gia, Nhà nước có thể kiểm soát tốt hơn việc phân bổ nguồn lực, điều chỉnh chính sách thuế tài nguyên, phí cấp quyền khai thác và các công cụ tài chính xanh.
Đây cũng là nền tảng cho sự phát triển của kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn và kinh tế xanh – những trụ cột quan trọng của mô hình tăng trưởng mới.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà đất đai, khoáng sản, nước, rừng hay không gian ngầm không còn chỉ là tài nguyên khai thác, mà phải trở thành tài sản quốc gia được quản trị bằng dữ liệu, định giá bằng khoa học và sử dụng bằng trách nhiệm liên thế hệ. Đó chính là con đường để phát triển bền vững trong kỷ nguyên sinh thái.
(*) Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường
