THỊ TRƯỜNG CÁC-BON: 3 nhóm tín chỉ đủ điều kiện giao dịch trên sàn

Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường các-bon” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chủ trì tổ chức với sự đồng hành và hỗ trợ kỹ thuật từ các đối tác quốc tế, Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc (DFAT) và Chương trình Aus4Growth. Đơn vị thực hiện chương trình gồm Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp và Viện Công nghệ và Đổi mới sáng tạo doanh nghiệp - VCCI.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Đỗ Thanh Lâm, Đại diện Vụ Pháp chế - Bộ Tài chính cho biết, việc thiết lập và vận hành sàn giao dịch các-bon nội địa là nhiệm vụ trọng tâm nhằm cụ thể hóa các cam kết quốc tế và mục tiêu Net Zero vào năm 2050. Đây là một phần trong chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Về hành lang pháp lý, ông Lâm nhấn mạnh, thị trường các-bon Việt Nam được vận hành dựa trên một hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và chỉ đạo điều hành chặt chẽ. Trọng tâm là Nghị định số 29/2026/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 19/01/2026, quy định trực tiếp về việc thành lập và vận hành sàn giao dịch các-bon trong nước.

Bên cạnh đó, các văn bản nền tảng bao gồm Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định số 06/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2026/NĐ-CP) quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn. Các quyết định chiến lược của Thủ tướng Chính phủ như Quyết định số 888/QĐ-TTg phê duyệt Đề án về những nhiệm vụ, giải pháp triển khai kết quả Hội nghị COP26 và Quyết định số 232/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam cũng đóng vai trò định hướng quan trọng cho các hoạt động thực thi. Toàn bộ hệ thống pháp luật này nhằm tạo ra cơ chế xác định giá hiệu quả, đảm bảo giao dịch minh bạch, công bằng và tạo động lực kinh tế thúc đẩy giảm phát thải.

Về nguyên tắc chung, ông Đỗ Thanh Lâm nhấn mạnh, Nghị định 29/2026/NĐ-CP được xây dựng nhằm đảm bảo tính thống nhất trong quản lý nhà nước và phù hợp với lộ trình cam kết quốc tế. Việc vận hành sàn giao dịch dựa trên tiêu chí minh bạch, công bằng, an toàn và quản lý rủi ro chặt chẽ để bảo vệ quyền lợi các bên tham gia. Đặc biệt, các chủ thể tham gia giao dịch trên sàn giao dịch các-bon trong nước có trách nhiệm tìm hiểu quy định pháp luật, thông tin về hàng hóa và tự chịu trách nhiệm đối với quyết định mua, bán của mình...

Theo mô hình hoạt động được đề xuất, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội sẽ đóng vai trò đơn vị cung cấp dịch vụ giao dịch, trong khi Tổng Công ty Lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam đảm nhận dịch vụ lưu ký và thanh toán.

Đáng chú ý, chuyên gia nhấn mạnh chỉ có 3 nhóm tín chỉ các-bon đủ điều kiện được đưa vào giao dịch trên sàn giao dịch các-bon trong nước, bao gồm tín chỉ từ cơ chế trao đổi, bù trừ trong nước; tín chỉ các-bon song phương hoặc đa phương giữa Chính phủ Việt Nam và các bên ký kết nước ngoài theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris; và cuối cùng là các loại tín chỉ hình thành từ cơ chế theo Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris.

Một điểm kỹ thuật quan trọng là toàn bộ hàng hóa phải được đăng ký tập trung và ký gửi trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Tài nguyên và Môi trường vận hành trước khi đưa vào lưu ký hay giao dịch chính thức

Theo Đại diện Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính, trong giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết ngày 31/12/2028, các đơn vị hạ tầng như VSDC, VNX và HNX sẽ không thu tiền cung cấp dịch vụ để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các chủ thể tham gia. Đây cũng là khoảng thời gian để các cơ quan quản lý tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các chính sách về tài chính và các sản phẩm phái sinh mới cho thị trường. Phương thức giao dịch ban đầu dự kiến là giao dịch thỏa thuận trên nền tảng điện tử, với yêu cầu nghiêm ngặt về việc kiểm soát số dư tiền và hàng hóa trước khi đặt lệnh để đảm bảo tính an toàn cho hệ thống.

Để sẵn sàng tham gia thị trường các-bon, ông Đỗ Thanh Lâm khuyến nghị, các chủ thể liên quan cần chủ động chuẩn bị cả về pháp lý, năng lực quản trị và hạ tầng kỹ thuật.

Đối với các doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính hoặc sở hữu tín chỉ các-bon, trước hết cần nghiên cứu kỹ các quy định pháp luật liên quan, từ đó xây dựng phương án quản trị hạn ngạch và tín chỉ một cách bài bản. Đồng thời, doanh nghiệp nên chủ động nâng cao năng lực tham gia thị trường, xây dựng chiến lược giao dịch phù hợp nhằm tối ưu chi phí tuân thủ. Việc lựa chọn công ty chứng khoán uy tín để hỗ trợ giao dịch và mở tài khoản cũng là bước đi cần thiết.

Với các công ty chứng khoán, yêu cầu đặt ra là sớm cập nhật đầy đủ khung pháp lý cũng như các quy chế, quy trình nghiệp vụ do Sở Giao dịch Chứng khoán và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam ban hành. Song song với đó, doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ tham gia hệ thống giao dịch, lưu ký và thanh toán các-bon; đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin và hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, đồng thời xây dựng tệp khách hàng tiềm năng.

Cuối cùng, với các doanh nghiệp chưa được phân bổ hạn ngạch hoặc chưa sở hữu tín chỉ các-bon nhưng có nhu cầu tham gia thị trường, ông Lâm nhấn mạnh, cần chủ động tìm hiểu quy định pháp luật, lựa chọn đơn vị trung gian phù hợp để hỗ trợ giao dịch và mở tài khoản. Bên cạnh đó, việc cập nhật xu hướng thị trường và xây dựng chiến lược đầu tư hợp lý sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả khi tham gia thị trường mới mẻ này.