THỊ TRƯỜNG CÁC-BON: Việt Nam từng bước hoàn thiện thị trường, hướng tới mục tiêu net zero

Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường các-bon” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chủ trì tổ chức với sự đồng hành và hỗ trợ kỹ thuật từ các đối tác quốc tế, Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc (DFAT) và Chương trình Aus4Growth. Đơn vị thực hiện chương trình gồm Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp và Viện Công nghệ và Đổi mới sáng tạo doanh nghiệp - VCCI.

Tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường các-bon”, ông Phạm Nam Hưng - Đại diện Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, Việt Nam đã trải qua một chặng đường chuẩn bị tương đối dài để tiến tới xây dựng và vận hành thị trường carbon, gắn với các cam kết giảm phát thải khí nhà kính và mục tiêu phát triển bền vững.

Theo ông, ngay từ giai đoạn 2012-2013, Chính phủ đã bắt đầu các bước chuẩn bị nền tảng cho công tác giảm phát thải. Đến năm 2015, Việt Nam đưa ra cam kết quốc tế đầu tiên về giảm phát thải khí nhà kính và đến năm 2021 tiếp tục nâng mức cam kết với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0”. Quá trình này cho thấy Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc thích ứng với biến đổi khí hậu, mà đã chuyển sang giai đoạn chủ động đóng góp vào nỗ lực toàn cầu nhằm ứng phó với khủng hoảng khí hậu.

Dù vậy, thị trường các-bon vẫn là một khái niệm tương đối mới đối với Việt Nam. Trên thế giới, cơ chế này đã hình thành và phát triển từ đầu những năm 1990, với hơn 30 năm kinh nghiệm tìm kiếm các giải pháp giảm phát thải khí nhà kính. Trong khi đó, Việt Nam mới ở giai đoạn đầu tiếp cận và xây dựng hệ thống, đòi hỏi quá trình học hỏi, thử nghiệm và điều chỉnh phù hợp với điều kiện trong nước.

Ông Phạm Nam Hưng cho biết thị trường các-bon được cấu thành từ hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon. Trong đó, hạn ngạch phát thải là lượng phát thải khí nhà kính được Chính phủ phân bổ cho doanh nghiệp, còn tín chỉ các-bon là sự ghi nhận kết quả giảm phát thải từ các dự án cụ thể. Thị trường các-bon hình thành khi xuất hiện hệ thống trao đổi hạn ngạch và cơ chế bù trừ tín chỉ, qua đó tạo ra một công cụ kinh tế để điều tiết phát thải, đồng thời mở ra kênh huy động nguồn lực tài chính mới cho các hoạt động giảm phát thải.

Tại Việt Nam, thị trường các-bon đã có hơn 10 năm chuẩn bị và chính thức được triển khai từ năm 2020, phục vụ mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính theo các cam kết quốc tế. Đây được xác định là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó các doanh nghiệp phát thải lớn đóng vai trò then chốt. Việc tham gia thị trường các-bon không chỉ giúp thực hiện nghĩa vụ môi trường, mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh ngày càng trở nên phổ biến.

Để hoàn thiện hành lang pháp lý và tạo điều kiện vận hành thị trường, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quan trọng. Đáng chú ý là Nghị định 119/2025/NĐ-CP, trong đó quy định chi tiết hơn về trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải. Bên cạnh đó là Nghị định 29/2026/NĐ-CP về việc hình thành sàn giao dịch các-bon nội địa, cùng với Nghị định 112/2026/NĐ-CP liên quan đến trao đổi quốc tế kết quả giảm phát thải và tín chỉ các-bon. Đây được xem là những văn bản nền tảng để thị trường các-bon tại Việt Nam có thể vận hành một cách đồng bộ và hiệu quả.

Về cấu trúc thị trường hiện nay, ông Hưng cho biết: “Việt Nam đang xây dựng trên ba trụ cột chính: thứ nhất là hệ thống hạn ngạch phát thải, tập trung vào ba ngành có lượng phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Hạn ngạch được phân bổ chi tiết đến từng doanh nghiệp, gắn với cường độ phát thải và có tính linh hoạt cao, tạo điều kiện tối đa cho doanh nghiệp thích ứng. Đây cũng là điểm khác biệt của Việt Nam so với một số mô hình quốc tế. Thứ hai là việc xây dựng hệ thống tín chỉ các-bon trong nước nhằm phục vụ nhu cầu của doanh nghiệp, đồng thời tạo nguồn cung tín chỉ nội địa. Thứ ba là định hướng thu hút nguồn lực đầu tư quốc tế thông qua việc phát triển cơ chế trao đổi tín chỉ các-bon xuyên biên giới”.

Về lộ trình phát triển, giai đoạn từ năm 2026 đến 2028 được xác định là giai đoạn thí điểm. Mục tiêu của giai đoạn này là giúp doanh nghiệp làm quen với cơ chế thị trường, đồng thời để cơ quan quản lý tích lũy kinh nghiệm và hoàn thiện hệ thống hạ tầng. Ông Hưng nhấn mạnh rằng khoảng thời gian vài năm là không dài so với kinh nghiệm quốc tế, khi nhiều quốc gia đã mất hơn một thập kỷ để hoàn thiện thị trường các-bon. Việc học hỏi là cần thiết, nhưng không thể áp dụng nguyên mẫu từ nước ngoài do mỗi thị trường đều có đặc thù riêng.

Sau giai đoạn thí điểm, Chính phủ sẽ tiến hành tổng kết, đánh giá để quyết định phương án vận hành chính thức, đồng thời xem xét khả năng kết nối với thị trường các-bon quốc tế. Trong ngắn hạn, khoảng 4-5 tháng tới sẽ là thời điểm quan trọng để đánh giá bước đầu hiệu quả của thị trường, bao gồm khả năng giảm phát thải, thu hút đầu tư và chất lượng tín chỉ carbon. Một trong những vấn đề được đặt ra là làm sao đảm bảo tín chỉ có chất lượng thực sự, cũng như dòng tài chính từ thị trường được quay trở lại phục vụ các dự án giảm phát thải trong nước.

Về dài hạn, sau năm 2030, Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thiện thị trường các-bon, xây dựng các công cụ điều tiết và thúc đẩy hợp tác song phương. Đồng thời, việc xây dựng tiêu chuẩn thị trường carbon trong nước cũng được đặt ra, trong bối cảnh thị trường toàn cầu hiện nay phần lớn do các quốc gia phát triển chi phối. Mục tiêu là hình thành một thị trường phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam, vừa đảm bảo lợi ích quốc gia, vừa đóng góp hiệu quả vào nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính trên phạm vi toàn cầu.