Nhiều ý kiến đề nghị giới hạn rõ các trường hợp chỉ định thầu, đồng thời bổ sung cơ chế nhận diện quan hệ sở hữu, kiểm soát xung đột lợi ích và phát hiện hành vi dàn xếp kết quả đấu thầu.
Dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi (Dự thảo) được xây dựng gồm 8 chương, 59 điều, tập trung hoàn thiện tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu quả đấu thầu, đơn giản hóa quy trình và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.
Góp ý hoàn thiện Dự thảo, nhiều ý kiến cho rằng, bên cạnh yêu cầu đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, việc hoàn thiện các quy định về lựa chọn nhà thầu cần đặt trọng tâm vào bảo đảm cạnh tranh và kiểm soát rủi ro tiêu cực. Theo đó, cần thu hẹp những quy định có thể tạo dư địa tùy nghi trong chỉ định thầu, đồng thời nhận diện đầy đủ các thủ đoạn thông đồng, gian lận ngày càng tinh vi trong hoạt động đấu thầu.
Một trong những nội dung được quan tâm là quy định về các trường hợp áp dụng chỉ định thầu tại Điều 19 Dự thảo. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng cho biết, Dự thảo cho phép chỉ định thầu đối với “các gói thầu khác” nhằm đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng, hiệu quả. Tuy nhiên, theo đại biểu, cách quy định này còn khá rộng, có thể dẫn đến cách hiểu và vận dụng khác nhau giữa các chủ thể thực hiện.
Đại biểu đề nghị thay quy định mở này bằng nguyên tắc chỉ định thầu chỉ được áp dụng trong những trường hợp đã được liệt kê cụ thể trong luật. Đồng thời, quyết định chỉ định thầu cần công khai lý do, tiến độ cam kết và có cơ chế đối chiếu với tiến độ thực hiện thực tế. Đây là cơ sở để kiểm soát việc áp dụng ngoại lệ, tránh tình trạng lấy yêu cầu tiến độ hoặc hiệu quả làm căn cứ chung để lựa chọn nhà thầu theo hình thức chỉ định.
Cùng quan điểm cần kiểm soát chặt phạm vi chỉ định thầu, đại biểu Lê Hoàng Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai dẫn số liệu năm 2025 cho thấy, trong gần 300.000 gói thầu, tỷ lệ chỉ định thầu lên tới 78,35%, trong khi đấu thầu rộng rãi chỉ chiếm 12,25%. Theo đại biểu, tỷ lệ này đặt ra vấn đề đáng lưu ý về mức độ cạnh tranh thực chất trong hoạt động đấu thầu.
Đại biểu cho rằng, không quốc gia nào cấm hoàn toàn chỉ định thầu, bởi vẫn có những trường hợp cần thiết phải áp dụng hình thức này. Tuy nhiên, điểm chung trong quản lý đấu thầu ở các nước là ngoại lệ phải được giới hạn bằng quy định pháp luật, có yêu cầu giải trình và công khai rõ ràng. Nếu các trường hợp ngoại lệ không được kiểm soát chặt, nguy cơ phát sinh cơ chế “xin - cho” và lợi ích nhóm sẽ gia tăng.
Từ đó, đại biểu Lê Hoàng Anh đề nghị Dự thảo cần khẳng định rõ nguyên tắc cạnh tranh là nền tảng, đấu thầu rộng rãi là hình thức chủ yếu; chỉ định thầu chỉ được thực hiện theo danh mục các trường hợp cụ thể được luật quy định. Việc này không chỉ góp phần bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng giữa các nhà thầu mà còn tạo áp lực để các doanh nghiệp nâng cao năng lực, chất lượng và giá trị cung cấp hàng hóa, dịch vụ.
Đáng chú ý, đại biểu cũng cho rằng, vấn đề của hoạt động đấu thầu không đơn thuần nằm ở việc thiếu quy định xử lý vi phạm. Dẫn lại những vụ án lớn như Việt Á, AIC, đại biểu nhận định pháp luật đã có các chế tài cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là phải phát hiện và ngăn chặn sai phạm từ sớm, thay vì chỉ tập trung xử lý khi hậu quả đã xảy ra.
Theo đại biểu, nếu mỗi khi phát sinh sai phạm lại lựa chọn giải pháp sửa luật theo hướng siết chặt hoặc nới lỏng quy định thì rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn “siết - nới”. Quy định quá chặt có thể khiến cán bộ e ngại, né tránh trách nhiệm; ngược lại, nếu mở rộng ngoại lệ mà thiếu cơ chế giám sát thì nguy cơ tiêu cực lại gia tăng.
“Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của Nhân dân được tiêu đúng”, đại biểu Lê Hoàng Anh nhấn mạnh.
Bên cạnh các vấn đề nêu trên, đại biểu Nguyễn Trung Kiên, Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Nai cảnh báo nguy cơ thông đồng, gian lận trong đấu thầu thông qua nâng khống giá, cài cắm tiêu chí hạn chế cạnh tranh, dàn xếp “quân xanh”, “quân đỏ” hoặc sử dụng các doanh nghiệp có chung chủ sở hữu để tạo cạnh tranh giả tạo. Đại biểu đề nghị làm rõ các hành vi bị cấm, bổ sung nghĩa vụ kê khai quan hệ sở hữu, chủ thể hưởng lợi; tăng trách nhiệm của người đứng đầu trong phòng ngừa vi phạm. Đồng thời, cần ứng dụng dữ liệu lớn và AI để phát hiện dấu hiệu bất thường, nhưng kết quả cảnh báo phải được kiểm tra, xác minh trước khi kết luận vi phạm.
.jpg "Sửa Luật Đấu thầu: Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi")