Mặc dù đã đạt được những kết quả nhất định trong thời gian qua, tuy nhiên, không ít ý kiến cho rằng, để thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược, vẫn còn những “nút thắt” cần tháo gỡ.
Theo đó, sau nhiều năm khẳng định vị thế là điểm đến hấp dẫn của ngành sản xuất và dịch vụ công nghệ, Việt Nam đang đứng trước cơ hội bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Mục tiêu không còn dừng ở gia công hay lắp ráp, mà hướng tới đồng kiến tạo, đồng sáng tạo và xuất khẩu các giải pháp công nghệ mang thương hiệu Việt, tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế trong kỷ nguyên số.
Thực tế cho thấy, sau gần 40 năm đổi mới, dư địa tăng trưởng dựa trên các lợi thế truyền thống đang dần thu hẹp. Trong bối cảnh đó, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực trung tâm để nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh quốc gia. Và đây được xem là điều kiện tiên quyết để Việt Nam làm chủ các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới và công nghệ dữ liệu.
Nhiều ý kiến cho rằng, khi nền tảng khoa học cơ bản được đầu tư bài bản, quốc gia sẽ có đủ năng lực phát triển công nghệ lõi, nâng cao sức cạnh tranh và chủ động tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu, tuy nhiên, để thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược, vẫn còn những “nút thắt” cần tháo gỡ.
Liên quan đến vấn đề này, chia sẻ tại Diễn đàn đối thoại chiến lược xác định mô hình tăng trưởng mới vừa qua, PGS TS Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội nhìn nhận, trong hai năm qua, Việt Nam đã có những chuyển biến lớn về chính sách khoa học công nghệ, trong đó quan trọng nhất là cập nhật nhiều khuôn khổ pháp lý theo hướng chấp nhận rủi ro nghiên cứu, bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hàng năm cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Từ năm 2024, Chính phủ và Quốc hội đã cập nhật, sửa đổi hơn 100 luật, trong đó khoảng 30 luật liên quan đến các quy định tài chính. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng cách giữa những chính sách đột phá và thực tiễn, cần thêm những nghị định, hướng dẫn thực thi của các bộ, ngành liên quan.
Theo PGS TS Bùi Thế Duy, để các mục tiêu lớn chuyển hóa thành sản phẩm và năng suất thực tế, cần tháo gỡ nhiều “nút thắt nhỏ” như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp tư nhân để kích thích đầu tư, quản lý nhiệm vụ khoa học tại các viện, trường.
Còn theo ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng giám đốc Tập đoàn FPT, Việt Nam đang sở hữu những điều kiện thuận lợi để tạo bước chuyển mạnh trong vòng 5 năm tới. Nền tảng chính sách đã được hình thành thông qua Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW cùng danh mục các công nghệ chiến lược ưu tiên phát triển.
Vị này cho rằng, thách thức hiện nay không còn là xây dựng thêm chiến lược mà là nhanh chóng chuyển hóa các định hướng thành sản phẩm, thị trường và giá trị kinh tế. Vì vậy, cần tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế nhằm rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu, phát triển đến thương mại hóa công nghệ.
“Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần xây dựng các liên minh công nghệ quốc gia theo cơ chế đặt hàng từ Chính phủ nhằm giải quyết những bài toán lớn của đất nước. Mỗi chương trình cần có cơ quan điều phối, doanh nghiệp hạt nhân cùng sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế với mục tiêu, nguồn lực và kết quả đầu ra rõ ràng”, ông Nguyễn Văn Khoa đề xuất.
Đồng thời cho hay, một vấn đề quan trọng khác là tạo lập thị trường cho các sản phẩm công nghệ mới. Nhà nước và các doanh nghiệp lớn cần trở thành khách hàng đầu tiên để tạo cơ hội cho các giải pháp công nghệ Việt được thử nghiệm, hoàn thiện và mở rộng quy mô, qua đó hình thành những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh quốc tế. Song song với việc tạo thị trường, đầu tư hạ tầng dùng chung được xem là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Cùng với các vấn đề đã nêu, ông Nguyễn Văn Khoa cũng đề xuất, phát triển đồng bộ hạ tầng dữ liệu chất lượng cao, năng lực tính toán AI, điện toán đám mây, viễn thông và các giải pháp an ninh mạng nhằm tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ.
Ngoài các ý kiến đã nêu, để đảm bảo tính linh hoạt trong thúc đẩy và phát triển công nghệ, một số chuyên gia quốc tế cho rằng, Việt Nam có thể phân loại các cấu phần của công nghệ chiến lược theo ba mức độ “kiểm soát”, “định hướng” và “phụ thuộc”.
Theo đó, nên kiểm soát những cấu phần liên quan tới dữ liệu quốc gia, hệ thống trọng yếu, an ninh mạng, định danh số và nền tảng phục vụ quản trị nhà nước. Với các mảng như tiêu chuẩn, công cụ, cơ chế thử nghiệm, Nhà nước có thể đóng vai trò định hướng và phân công cho tổ chức, doanh nghiệp. Với cấu phần lõi đòi hỏi quy mô đầu tư lớn như mô hình AI và chip tiên tiến, Việt Nam nên hợp tác quốc tế và kiểm soát rủi ro bằng cách đa dạng hóa đối tác.
