Tối ưu bao bì để nâng tầm nông sản Việt

Trong quý I/2026, hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam ghi nhận sự tăng trưởng ổn định về quy mô với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9% so với cùng kỳ năm trước. Bên cạnh những con số khả quan, thống kê từ RASFF (Hệ thống Cảnh báo Nhanh về Thực phẩm và Thức ăn chăn nuôi) thì nông sản Việt Nam đang đối mặt với tỷ lệ trả hàng cao hơn các đối thủ trong khu vực ASEAN như Thái Lan hay Philippines. Ông Peter Johnson, Chuyên gia quốc tế về chuỗi giá trị nông sản thuộc Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), nhận định rằng cước vận chuyển hàng không từ Việt Nam hiện thuộc hàng đắt đỏ nhất thế giới. Bao bì đóng một vai trò quan trọng trong những vấn đề này.

Hiệu suất vận hành hệ thống logistics nông sản Việt Nam đang bộc lộ nhiều rào cản về chi phí và kỹ thuật. Ông Peter Johnson cho biết việc xuất khẩu hàng nông sản Việt Nam đang có sự lãng phí nghiêm trọng về không gian chứa hàng. Nhiều container xuất phát từ Việt Nam thực tế chỉ lấp đầy khoảng 50-60% dung tích. Hệ quả là chủ hàng phải chi trả tiền cước vận chuyển cao gấp đôi mức cần thiết do lỗi bao bì kém hiệu quả.

Chuỗi cung ứng lạnh vận hành thiếu đồng bộ cũng đang trực tiếp xói mòn lợi nhuận doanh nghiệp. Ông Johnson đánh giá các chuỗi lạnh kém hiệu quả làm tăng giá thành sản phẩm, đồng thời làm suy giảm khả năng cạnh tranh quốc tế. Logistics nông sản thực chất là một bài toán phương trình toán học phức tạp nhằm bảo vệ “thời hạn thương phẩm”, thường chỉ kéo dài từ 5 đến 7 ngày. Mọi quy trình từ trang trại đến kệ hàng đều phải trả giá bằng thời gian. Khi chuỗi vận hành sai sót, cái giá phải trả chính là khoảng thời gian mà nhà bán lẻ có thể giữ sản phẩm để bán cho khách hàng. Nếu một mắt xích trong chuỗi cung ứng bị hạn chế về năng lực hoặc khối lượng xử lý, toàn bộ hệ thống sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Nguyên nhân cốt lõi của sự sụt giảm năng lực cạnh tranh nằm ở chất lượng bao bì và phương thức bảo quản sau thu hoạch. Ông Peter Johnson khẳng định bao bì chất lượng kém là tác nhân chính gây ra tình trạng móp méo và hư hỏng sản phẩm. Thiết kế bao bì hiện nay thường không tương thích với đặc tính sinh lý của từng loại quả, đồng thời bộc lộ sự lệch pha về kích thước so với tiêu chuẩn của container. Sự không đồng nhất này tạo ra những khoảng trống dư thừa, làm giảm hiệu suất vận tải và tăng nguy cơ va đập gây hỏng hóc cơ học.

Thực tế cho thấy, tốc độ vận chuyển nhanh không phải lúc nào cũng bảo đảm an toàn cho nông sản. Ông Nguyễn Quang Thạnh, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Quốc tế Logistics Hoàng Hà, chỉ ra một điểm bất thường: nhiều lô hàng vận chuyển bằng máy bay đi thẳng từ Việt Nam sang Úc vẫn gặp tình trạng hư hỏng. Trái cây sau thu hoạch cần sự chăm sóc đặc biệt của “nhà bảo mẫu logistics”. Nếu người vận chuyển không hiểu rõ yêu cầu nhiệt độ hoặc kỹ thuật đóng gói, sản phẩm sẽ bị hư hại ngay từ những công đoạn đầu tiên.

Bà Nguyễn Lan Hương, Chủ tịch Tập đoàn Việt Phúc, nhấn mạnh rào cản về mặt sinh lý của giống và bao bì bảo quản. Theo bà Hương, nông sản không thể thâm nhập các thị trường xa nếu bao bì hoặc đặc tính giống không giúp vỏ quả chịu được 8 tuần vận chuyển trên tàu hoặc trong kho lạnh. Ví dụ điển hình là các giống chuối bản địa dù có hương vị ngon nhưng vỏ quá mỏng, không thể chịu được áp lực của chuỗi logistics kéo dài. Sự thiếu hụt về công nghệ sau thu hoạch và bao bì chuyên dụng khiến nông sản Việt mất đi cơ hội tại các phân khúc thị trường cao cấp.

Để thoát khỏi tình trạng chi phí cao và hiệu suất thấp, việc thay đổi tư duy chiến lược về đầu tư là bước đi đầu tiên. Ông Peter Johnson kiến nghị doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình cụ thể trước khi mua sắm thiết bị hoặc chi tiêu ngân sách. Đầu tư vào bao bì phù hợp là giải pháp then chốt để tối đa hóa lượng hàng vận chuyển trên mỗi kg sản phẩm, giúp tiết kiệm chi phí và tăng hiệu quả cho toàn bộ chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp nên xác định chính xác các “điểm nghẽn” trong hệ thống của mình để ưu tiên những khoản đầu tư mang lại lợi nhuận và tác động lớn nhất.

Việc áp dụng công nghệ hiện đại và hiểu rõ tác động của chi phí đối với khả năng cạnh tranh là yêu cầu bắt buộc. Ông Johnson đề xuất doanh nghiệp sẵn sàng sử dụng các giải pháp bao bì tiên tiến, đồng thời chú trọng đến sự nhất quán trong chất lượng sản phẩm. Khả năng cạnh tranh phụ thuộc vào chi phí thấp, cùng với độ tin cậy của nguồn cung. Sự ổn định về chất lượng giúp doanh nghiệp giữ vững mối quan hệ lâu dài với các nhà bán lẻ quốc tế.

Kiến nghị tiếp theo tập trung vào việc chuyên nghiệp hóa dịch vụ logistics. Ông Nguyễn Quang Thạnh kêu gọi chủ hàng lựa chọn các đối tác logistics có trình độ, có tâm và am hiểu sâu sắc đặc tính nhạy cảm của từng loại nông sản. Logistics không phải là vận chuyển đơn thuần, mà là sự đồng hành xuyên suốt chuỗi cung ứng từ nông trại đến tay người tiêu dùng. Các nhà cung cấp dịch vụ cần trang bị kiến thức chuyên sâu về hàng dễ hư hỏng (perishable cargo) để bảo vệ giá trị sản phẩm. “Trái cây sau thu hoạch giống như một đứa trẻ bị cắt rời nhau mẹ, cần sự chăm sóc đặc biệt của ‘nhà bảo mẫu logistics’”, ông Nguyễn Quang Thạnh ví von nêu bật vai trò quan trọng của logistics trong hàng nông sản.