Theo ông Phạm Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước, thanh toán không còn là khâu cuối cùng của giao dịch, mà đang trở thành "hệ điều hành" của nền kinh tế số.
Thanh toán đang trở thành "hệ điều hành" của nền kinh tế số. Tuy nhiên theo Ngân hàng Nhà nước, người dân sẽ không sử dụng thanh toán số nếu không cảm thấy an toàn, trong bối cảnh lừa đảo công nghệ cao và deepfake ngày càng tinh vi, ông Phạm Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước, chia sẻ tại hội thảo "Thanh toán thông minh trong kỷ nguyên số" ngày 6/6.
Thế giới ngày nay đang thay đổi căn bản cách thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng bởi Dữ liệu, Trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và sinh trắc học. Điều này thúc đẩy chúng ta phải chuyển đổi. Thanh toán số không còn là khâu cuối cùng của giao dịch nữa. Nó hiện diện từ thương mại điện tử, dịch vụ công, y tế đến an sinh xã hội. Mỗi giao dịch giờ đây tạo ra dữ liệu, giúp chúng ta quản trị rủi ro và minh bạch dòng tiền. Một giao dịch QR hiện nay không chỉ là hành động trả tiền, mà kéo theo xác thực danh tính, kết nối tài khoản ngân hàng, ghi nhận dữ liệu tiêu dùng, liên thông hóa đơn điện tử, quản trị doanh thu, chấm điểm tín dụng, phân tích hành vi khách hàng…
Chúng ta đã đi qua giai đoạn chuyển từ tiền mặt sang thanh toán điện tử. Giờ đây, tư duy quản lý của NHNN chuyển từ "quản lý hoạt động thanh toán đơn lẻ "sang 'kiến tạo hệ sinh thái thanh toán số". Thanh toán thông minh có các đặc trưng rất rõ ràng như xử lý theo thời gian thực, dựa trên dữ liệu, hỗ trợ bởi AI, định danh an toàn và kết nối xuyên biên giới. Với thanh toán thông minh, dòng tiền bắt đầu có dấu vết, doanh thu được số hóa, lịch sử giao dịch được hình thành. Từ đó, khách hàng dễ tiếp cận tín dụng hơn, ngân hàng có dữ liệu để đánh giá rủi ro, cơ quan quản lý có cơ sở quản trị minh bạch hơn, việc kê khai thuế và hỗ trợ chính sách chính xác hơn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước chia sẻ.
Nhìn vào hạ tầng hiện tại, đến cuối năm 2025, toàn hệ thống có hơn 20 nghìn ATM và 780 nghìn POS. Chúng ta có 83 ngân hàng cung ứng Internet Banking, 52 ngân hàng cung ứng Mobile Banking, 52 tổ chức trung gian thanh toán và 3 doanh nghiệp viễn thông thí điểm Mobile Money. Đây là nền tảng vững chắc cho ngân hàng số, ông nói.
Theo lãnh đạo Vụ Thanh toán, nền kinh tế số chỉ có thể phát triển mạnh nếu hệ sinh thái thanh toán đủ năng lực đổi mới nhưng phải kiểm soát rủi ro, đảm bảo an toàn dữ liệu và trách nhiệm với người dùng.
Mục tiêu là phải bảo đảm an ninh và an toàn tài chính. Công nghệ tạo ra sự thuận tiện, nhưng niềm tin tạo ra sự chấp nhận.
Người dân không sử dụng thanh toán số nếu họ không cảm thấy an toàn. Doanh nghiệp không đầu tư mạnh vào kênh số nếu môi trường số thiếu tin cậy. Tổ chức cung ứng dịch vụ không thể phát triển bền vững nếu thị trường mất niềm tin. Vì vậy an toàn thanh toán trở thành một bộ phận quan trọng của an ninh kinh tế và an toàn tài chính quốc gia", ông Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh.
Theo Vụ trưởng Vụ Thanh toán Ngân hàng Nhà nước, đổi mới giúp thanh toán nhanh hơn, chi phí thấp hơn, từ đó tăng giao dịch, giúp doanh nghiệp hiệu quả và kéo theo tăng trưởng kinh tế số. Những con số chứng minh điều này: Đến hết 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) đã gấp 28,1 lần GDP; gần 89% người trưởng thành có tài khoản. Đặc biệt trong 4 tháng đầu năm 2026, kênh Internet tăng trưởng gần 58%, kênh Mobile tăng hơn 33%, và QR tăng gần 13% so với cùng kỳ.
"Điều này giúp giao dịch diễn ra nhanh hơn, chi phí lưu thông tiền tệ thấp hơn, tăng tốc độ quay vòng vốn trong nền kinh tế. Về dài hạn, thanh toán số sẽ là nền tảng để: thương mại điện tử, dịch vụ công trực tuyến, tài chính số, AI và kinh tế dữ liệu phát triển đồng bộ", ông Tuấn khẳng định.
Để có sự bùng nổ đó, cách tiếp cận chính sách của chúng ta đã thay đổi từ "cho phép hay không cho phép" sang "quản lý rủi ro dựa trên đổi mới sáng tạo". NHNN đã chủ động bám sát các Nghị quyết của Đảng, Chính phủ để ban hành các quy định pháp lý, đặc biệt là Luật các TCTD 2024 và các Nghị định về thanh toán.
"Nếu đổi mới là động cơ, thì niềm tin chính là phanh hãm an toàn. Niềm tin là hạ tầng vô hình nhưng mang tính quyết định. Công nghệ tạo ra sự thuận tiện, nhưng niềm tin mới tạo ra sự chấp nhận. Người dân sẽ không dùng kênh số nếu họ thấy không an toàn", ông Tuấn nói.
Lãnh đạo Vụ Thanh toán cũng đề cập đến các thách thức mới trong kỷ nguyên AI, khi gian lận diễn ra tinh vi, có tổ chức và lan rộng rất nhanh. Tội phạm công nghệ cao hiện nay không chỉ tấn công hệ thống ngân hàng mà chủ yếu thao túng người dùng (social engineering), sử dụng deepfake, giả mạo giọng nói, phishing và sử dụng tài khoản rác (tài khoản mule) để lừa đảo." Thanh toán số càng phát triển thì: rủi ro lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu, deepfake, tài khoản giả mạo, tấn công AI, phụ thuộc nền tảng công nghệ càng gia tăng.
Một chốt chặn hết sức quan trọng, theo ông Tuấn, là kết nối với CSDL dân cư của Bộ Công an. Với 87 triệu thẻ CCCD gắn chip và 67 triệu tài khoản VNeID đã cấp, ngành Ngân hàng đến nay đã đối chiếu thông tin sinh trắc học cho hơn 161,2 triệu hồ sơ cá nhân và hơn 2,26 triệu hồ sơ tổ chức. Việc làm sạch dữ liệu này giúp loại bỏ triệt để tài khoản rác.
Nhờ kết nối, thanh toán số đang hỗ trợ trực tiếp cho dịch vụ công và an sinh xã hội. Chúng ta đã đạt được những tỷ lệ ấn tượng: 66,8% thanh toán TMĐT không dùng tiền mặt; 98,7% doanh nghiệp nộp thuế điện tử; 82% người nhận bảo hiểm xã hội qua kênh số và 100% cơ sở đại học tại đô thị thu học phí qua ngân hàng. Hơn thế nữa, thanh toán đang trở thành năng lực cạnh tranh quốc gia. Bản đồ kết nối QR xuyên biên giới của Việt Nam đang mở rộng: Chúng ta đã triển khai toàn diện với Thái Lan, Campuchia. Dự kiến trong năm 2026, chúng ta sẽ tiếp tục kết nối với Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ, Đài Loan, Singapore và Malaysia....
Trên nền tảng sáng tạo và an toàn, trong nền kinh tế số, giá trị được tạo ra từ kết nối. Nếu hệ thống chia cắt, tiêu chuẩn không thống nhất, chi phí giao dịch của toàn nền kinh tế sẽ tăng lên.
Ông Phạm Anh Tuấn nhìn nhận, trong tương lai, cạnh tranh giữa các quốc gia sẽ không chỉ nằm ở: hạ tầng giao thông, lao động giá rẻ, ưu đãi thuế, mà còn ở:năng lực số hóa nền kinh tế, tốc độ luân chuyển dòng tiền, khả năng kết nối thanh toán xuyên biên giới. Nếu Việt Nam phát triển mạnh: QR xuyên biên giới, thanh toán thời gian thực, định danh số, kết nối dữ liệu tài chính, thì sẽ: hỗ trợ du lịch, thương mại quốc tế, kinh tế số ASEAN, thu hút đầu tư nước ngoài. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam chuyển từ: “nền kinh tế gia công” sang: “nền kinh tế số dựa trên dữ liệu và dịch vụ giá trị cao”.
"Kiến tạo đổi mới tạo động lực tăng trưởng; Kiến tạo niềm tin bảo đảm an toàn; Kiến tạo kết nối nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong mọi quyết sách, NHNN tiếp tục đóng vai trò kiến tạo, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm và nhận thức đóng vai trò quyết định".
"Kiến tạo thể chế cho thanh toán thông minh không chỉ là chuẩn bị cho tương lai của ngành Ngân hàng, mà chính là chuẩn bị hạ tầng cho tương lai của nền kinh tế số Việt Nam. Đích đến cuối cùng là: Thanh toán số an toàn – Ngân hàng số thông minh – Kinh tế số bao trùm", ông Phạm Anh Tuấn khẳng định.
