Khi tính bền vững trở thành yêu cầu mặc định tại thị trường Bắc Âu, doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với bài toán vừa phải tăng chi phí vào việc tuân thủ nhưng lại vừa không được tăng giá bán.
Tính bền vững từng là một lợi thế giúp doanh nghiệp tạo khác biệt và bán sản phẩm với mức giá cao hơn ở thị trường Bắc Âu. Nhưng hiện nay, xu hướng này đang dần thay đổi.
Ở các nước Bắc Âu, người tiêu dùng chú trọng đến chất lượng và môi trường sẵn sàng trả giá cao hơn cho những sản phẩm đáp ứng tiêu chí xanh. Không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm, nhóm khách hàng này còn chú trọng các giá trị phía sau quá trình sản xuất, như nguồn gốc gỗ, quy trình bảo vệ tài nguyên rừng hay việc nhà máy tạo điều kiện hỗ trợ các đối tượng yếu thế trong xã hội. Những yếu tố đó từng tạo nên lợi thế cạnh tranh đáng kể cho sản phẩm có trách nhiệm với môi trường và cộng đồng.

Tuy nhiên, thị trường đang chứng kiến sự thay đổi rõ rệt. Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia, chia sẻ tại tọa đàm trực tuyến “Các yêu cầu và khuyến nghị cho doanh nghiệp tiếp cận thị trường châu Âu” thì tính bền vững đang dần trở thành điều đương nhiên, thay vì một giá trị khác biệt để người tiêu dùng chấp nhận trả một mức giá cao.
Nhóm khách hàng vốn đi đầu trong xu hướng tiêu dùng xanh này hiện vẫn yêu cầu sản phẩm phải thân thiện với môi trường, nhưng đồng thời đòi hỏi mức giá phải chăng. Nói cách khác, doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa vào yếu tố xanh để duy trì mức giá cao như trước.
Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng tạo ra áp lực trực tiếp đối với các nhà xuất khẩu Việt Nam. Để đáp ứng yêu cầu tuân thủ, doanh nghiệp vẫn phải đầu tư vào vùng nguyên liệu, quy trình giảm phát thải, kiểm soát bao bì và các tiêu chuẩn môi trường. Tuy nhiên, khi người mua không còn sẵn sàng trả thêm cho yếu tố xanh, doanh nghiệp khó có thể chuyển toàn bộ chi phí tuân thủ sang giá bán.
Theo ông Trần Văn Hiếu, Giám đốc điều hành Công ty DACE, khách hàng châu Âu không đơn thuần tìm kiếm nhà cung cấp có giá thấp. Sản phẩm vẫn phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về kỹ thuật và chất lượng. Điều đó khiến doanh nghiệp phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: duy trì tiêu chuẩn sản xuất để bảo đảm khả năng tiếp cận thị trường, đồng thời kiểm soát giá thành để không đánh mất lợi thế cạnh tranh.
Vì vậy, vấn đề không còn nằm ở việc có chuyển đổi xanh hay không, mà là làm thế nào để thực hiện quá trình này với chi phí hợp lý.
Một trong những giải pháp được bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy đề cập là tối giản thiết kế sản phẩm, qua đó giảm lượng nguyên liệu và hạn chế những khoản chi không thực sự cần thiết.
Theo bà, người tiêu dùng Bắc Âu ưa chuộng phong cách tương tự các sản phẩm của IKEA, đề cao tính tiện dụng, độ bền và công năng hơn là những thiết kế cầu kỳ. Đây là đặc điểm doanh nghiệp xuất khẩu cần tính đến ngay từ khâu phát triển sản phẩm.
Thay vì tập trung vào các chi tiết trang trí phức tạp, doanh nghiệp nên rà soát để loại bỏ những thành phần không tạo ra giá trị sử dụng thiết yếu. Việc tối giản không chỉ áp dụng với cấu trúc sản phẩm mà còn có thể mở rộng sang bao bì và vật liệu sử dụng trong quá trình sản xuất.
Bên cạnh việc tự tối ưu nguồn lực, doanh nghiệp cũng cần chủ động tìm kiếm sự đồng hành từ các đối tác trong chuỗi cung ứng, đặc biệt là nhà mua hàng. Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, các doanh nghiệp có thể đưa điều khoản hỗ trợ đầu tư công nghệ và chuyển đổi năng lượng vào quá trình đàm phán hợp đồng.
Thực tế, một số nhà mua hàng quốc tế đã tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển đổi xanh của nhà cung cấp. Trường hợp của H&M là ví dụ. Khi đặt mục tiêu giảm phát thải và yêu cầu nhà cung cấp sử dụng 30% điện sạch, tập đoàn này đã hỗ trợ các doanh nghiệp dệt may lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái; phối hợp với chính quyền địa phương tạo điều kiện để nhà máy mua điện sạch tại khu công nghiệp; đồng thời tài trợ chuyển đổi lò hơi đốt than sang sử dụng nhiên liệu trấu và sinh khối.
Việc chia sẻ nguồn lực giúp nhà sản xuất giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu, thay vì phải tự gánh toàn bộ chi phí chuyển đổi. Trong khi đó, nhà mua hàng cũng có thể kiểm soát tốt hơn lượng phát thải trong chuỗi cung ứng của mình.
Một nguồn chi phí khác mà doanh nghiệp có thể kiểm soát là những khoản phát sinh do không đáp ứng đúng yêu cầu kỹ thuật ngay từ đầu. Việc thiết kế sản phẩm và lựa chọn nguyên liệu theo đúng quy chuẩn từ giai đoạn đầu giúp doanh nghiệp tránh phải thay đổi vật liệu, điều chỉnh bao bì, kiểm nghiệm lại hoặc đối mặt với nguy cơ bị đối tác từ chối nhận hàng.
Ở góc độ cụ thể hơn, ông Trần Văn Hiếu lưu ý doanh nghiệp cần đặc biệt chú trọng các yêu cầu kỹ thuật liên quan đến vật liệu bao bì. Một số chất cần được kiểm soát gồm BPA trong đồ nhựa, PFAS hoặc MOSH/MOAH trong mực in thùng carton và chai thủy tinh. Thay vì xử lý vấn đề khi sản phẩm đã hoàn thành, doanh nghiệp có thể hạn chế rủi ro ngay từ khâu thiết kế và lập kế hoạch sản xuất.
Ngoài chi phí nguyên liệu, công nghệ và tuân thủ kỹ thuật, chi phí đánh giá và chứng nhận cũng là một vấn đề đáng lưu ý, đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Theo ông Trần Văn Hiếu, việc thuê các tổ chức quốc tế đánh giá và cấp chứng nhận bền vững quốc tế có thể tạo thêm gánh nặng tài chính. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống dữ liệu nội bộ để theo dõi và kiểm soát các chỉ số kỹ thuật, môi trường dựa trên tiêu chí của những bộ tiêu chuẩn liên quan. Thông tin cần được theo dõi minh bạch, xuyên suốt qua từng lô hàng để phục vụ công tác kiểm soát nội bộ và cung cấp cho nhà mua hàng khi cần thẩm định. Tuy nhiên, nếu người mua hàng yêu cầu thì các doanh nghiệp vẫn phải làm những chứng nhận đáp ứng, ông Trần Văn Hiếu lưu ý.