Nhà ở, không gian sống và hạ tầng giao thông đang trở thành nền tảng của mô hình đô thị thông minh, quyết định chất lượng sống và khả năng phát triển bền vững của các đô thị Việt Nam.
.jpeg)
Sau các hội nghị thượng đỉnh về phát triển bền vững từ cuối những năm 1990, nhiều quốc gia đã xây dựng lộ trình đô thị hóa theo hướng bền vững. Việt Nam cũng từng bước tiếp cận xu hướng này, đồng thời điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội trong nước.
Trong quá trình đó, mô hình đô thị thông minh được xem là bước phát triển tất yếu của các đô thị hiện đại. Tuy nhiên, số lượng tiêu chí của đô thị thông minh ở mỗi quốc gia có thể khác nhau. Điều quan trọng không phải là bao nhiêu tiêu chí, mà là lựa chọn được những trụ cột phù hợp với thực tiễn phát triển.
Tại Việt Nam, nhiều địa phương lớn đã đặt ra mục tiêu phát triển đô thị theo định hướng “xanh – văn hiến – văn minh – bền vững”, đồng thời bổ sung yếu tố “thông minh” như một yêu cầu tất yếu của giai đoạn mới.
Đô thị thông minh cần được xây dựng dựa trên bốn trụ cột chính gồm: điều hành thông minh, kinh tế thông minh, người dân thông minh và đời sống văn hóa – xã hội có chất lượng cao. Trong đó, quan điểm xuyên suốt là lấy người dân làm trung tâm của quá trình phát triển đô thị.
Từ góc độ này, nhà ở và không gian sống được coi là một yếu tố cốt lõi. Nhà ở không còn chỉ là nơi cư trú đơn thuần mà đã trở thành một chỉ tiêu phát triển quan trọng, phản ánh chất lượng sống, trình độ phát triển kinh tế – xã hội cũng như sự vận hành của thị trường bất động sản.
Hiện nay, diện tích nhà ở bình quân tại các đô thị lớn như Hà Nội đã đạt khoảng 30 m²/người và đang hướng tới mức 32 – 35 m² trong thời gian tới. Tuy vậy, không gian sống hiện đại không chỉ được đo bằng diện tích nhà ở, mà còn phải được nhìn nhận trong tổng thể gồm dịch vụ đô thị, cảnh quan, kiến trúc, thẩm mỹ và các giá trị văn hóa – xã hội được tổ chức đồng bộ.
Định hướng này cũng phù hợp với các chủ trương lớn của Đảng về phát triển đô thị, trong đó có Nghị quyết 06 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng và phát triển đô thị bền vững.
Bên cạnh yếu tố nhà ở và chất lượng không gian sống, kết cấu hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng giao thông đang giữ vai trò then chốt trong quá trình phát triển đô thị tại Việt Nam. Phát triển giao thông đô thị hiện nay không chỉ nhằm giải quyết nhu cầu đi lại trong nội đô mà còn phải bảo đảm khả năng liên kết vùng, tạo động lực cho phát triển kinh tế – xã hội ở quy mô lớn hơn.
Một xu hướng nổi bật trong quy hoạch đô thị hiện đại là ưu tiên phát triển giao thông công cộng và các mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng, thường được gọi là TOD. Với mô hình này, nhà ở, dịch vụ và các tiện ích đô thị được bố trí xung quanh các điểm trung chuyển giao thông, bảo đảm người dân có thể tiếp cận phương tiện công cộng trong bán kính khoảng 500 m.
Tại Hà Nội và TP HCM, mô hình TOD đang từng bước được nghiên cứu, thí điểm và triển khai với những cơ chế đặc thù đã được Quốc hội cho phép. Các địa phương có thể điều chỉnh quy hoạch tại một số khu vực nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đồng thời cải thiện chất lượng không gian sống.
Song song với đó, lộ trình chuyển đổi sang các phương tiện giao thông xanh cũng đang được thúc đẩy. Việc giảm dần phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch, phát triển xe điện, mở rộng hệ thống trạm sạc và trạm đổi pin được xem là những giải pháp quan trọng nhằm hướng tới hệ thống giao thông bền vững.
Tốc độ đô thị hóa của Việt Nam trong hơn hai thập niên qua diễn ra rất nhanh. Nếu như vào năm 2000 cả nước chỉ có khoảng 400 đô thị, thì đến năm 2022 con số này đã vượt 800 và đến năm 2025 đang tiệm cận mốc 1.000 đô thị.
Dự báo đến năm 2030, Việt Nam có thể đạt từ 1.000 – 1.200 đô thị, với tỷ lệ đô thị hóa vượt 50%. Riêng Hà Nội và TP HCM đặt mục tiêu nâng tỷ lệ đô thị hóa lên trên 60%.
Đáng chú ý, khái niệm đô thị hiện nay cũng được mở rộng. Không chỉ bao gồm khu vực nội thành, phạm vi đô thị còn gắn với vùng ngoại thành và khu vực nông thôn phát triển theo mô hình nông thôn mới, nông thôn chất lượng cao. Hà Nội là một trong những địa phương đi đầu trong việc kết hợp phát triển đô thị nhanh với xây dựng nông thôn mới, qua đó hình thành mô hình phát triển hài hòa giữa đô thị và nông thôn.
Về tầm nhìn dài hạn, Việt Nam đặt mục tiêu trong giai đoạn 2035 – 2045 sẽ hình thành một số đô thị có sức cạnh tranh cao trong khu vực và từng bước vươn tầm quốc tế. Trong quá trình này, yếu tố văn hóa, bản sắc và tính bền vững được xác định là lợi thế cạnh tranh cốt lõi.
Tuy vậy, quá trình phát triển đô thị cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết là bài toán nguồn lực khi ngân sách nhà nước chỉ có thể đáp ứng một phần nhu cầu đầu tư hạ tầng. Điều này đòi hỏi phải đẩy mạnh xã hội hóa cùng với các cơ chế chính sách đủ hấp dẫn để thu hút nguồn lực từ khu vực tư nhân.
Bên cạnh đó là yêu cầu cân bằng giữa phát triển mới với cải tạo, chỉnh trang đô thị, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa và lịch sử. Việc tăng cường liên kết vùng giữa các địa phương cũng được xem là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả phát triển đô thị.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, tư duy quy hoạch đô thị cũng đang chuyển từ cách tiếp cận “đối phó” sang “thích ứng”, từ tổ chức không gian, phát triển hạ tầng cho đến khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Việc Chính phủ phê duyệt và hợp nhất các quy hoạch lớn của Thủ đô Hà Nội đã mở ra cách tiếp cận mới khi lần đầu tiên đặt ra tầm nhìn phát triển đô thị dài hạn tới 100 năm. Quy hoạch đô thị không còn chỉ giới hạn ở không gian mặt đất, mà được tổ chức theo hướng đa chiều, bao gồm không gian ngầm, không gian trên cao, không gian công cộng, không gian văn hóa và không gian sáng tạo.
Việt Nam đang phát triển đô thị cùng nhịp với thế giới. Tuy nhiên, để các định hướng này trở thành hiện thực, cần sự kiên trì, tư duy sáng tạo trong tổ chức không gian và đặc biệt là quyết tâm chính trị cao trong quá trình triển khai.
