Trong nhiều năm, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp thường được lý giải bằng quy mô vốn, năng lực công nghệ, khả năng tiếp cận thị trường, chi phí sản xuất hoặc độ phủ của hệ thống phân phối. AI đang làm thay đổi cách nhìn đó.
Điều đáng chú ý không phải là AI tạo ra một loại lợi thế hoàn toàn mới, mà là AI đang làm thay đổi cách lợi thế cạnh tranh được hình thành, duy trì và chuyển hóa thành tăng trưởng.
AI ngày càng được ứng dụng để dự báo nhu cầu thị trường, phân tích hành vi khách hàng, tối ưu chuỗi cung ứng, đánh giá tín dụng, phát hiện gian lận, nghiên cứu pháp lý, xây dựng chiến lược marketing và hỗ trợ ra quyết định. Nếu trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, công nghệ chủ yếu làm thay đổi cách con người sản xuất, lưu thông và kết nối, thì AI đang tiến sâu hơn vào chính quá trình doanh nghiệp suy nghĩ, phân tích và lựa chọn.
Đó mới là thay đổi có tính bản chất. Trước đây, chất lượng quyết định quản trị phụ thuộc phần lớn vào kinh nghiệm của đội ngũ lãnh đạo, năng lực của bộ máy tham mưu và những báo cáo được tổng hợp theo chu kỳ. Ngày nay, ngày càng nhiều quyết định được hình thành từ các phân tích theo thời gian thực do AI hỗ trợ. Công nghệ không thay thế nhà quản trị, nhưng đang thay đổi cách nhà quản trị nhận diện vấn đề, đánh giá rủi ro, so sánh phương án và lựa chọn hành động.
Chính vì vậy, AI rồi sẽ trở thành điều kiện cần chứ không còn là lợi thế riêng của một số doanh nghiệp tiên phong. Những mô hình tiên tiến sẽ tiếp tục phổ biến, chi phí sử dụng ngày càng giảm và khoảng cách về khả năng tiếp cận công nghệ giữa các doanh nghiệp sẽ dần thu hẹp. Khi đó, điều tạo nên khác biệt sẽ không còn là doanh nghiệp có AI hay không, mà là doanh nghiệp tổ chức AI như thế nào, đưa AI vào đâu, kiểm soát AI bằng cơ chế nào và chịu trách nhiệm ra sao đối với những quyết định được hình thành với sự hỗ trợ của công nghệ.
Trong kỷ nguyên AI, thuật toán có thể trở thành hàng hóa phổ thông, còn quản trị mới là tài sản khó sao chép. Nhiều doanh nghiệp trên thế giới không còn coi AI chỉ là một dự án công nghệ thuộc phạm vi của bộ phận kỹ thuật. AI đang trở thành vấn đề của chiến lược, quản trị rủi ro và năng lực điều hành. Câu hỏi quan trọng không còn là có nên ứng dụng AI hay không, mà là ứng dụng vào đâu, với mục tiêu gì, trên nền dữ liệu nào, trong giới hạn nào và bằng cơ chế giám sát nào để công nghệ thực sự tạo ra giá trị mà không làm phát sinh những rủi ro vượt khỏi khả năng kiểm soát.
Từ đây, một sự thay đổi khác cũng trở nên rõ ràng. Khi AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình ra quyết định, lợi thế cạnh tranh không còn được hình thành ở riêng tầng công nghệ, mà được tạo ra qua cả một chuỗi liên kết: công nghệ cung cấp năng lực, quản trị tổ chức năng lực ấy thành giá trị, còn thể chế tạo ra giới hạn, trách nhiệm và niềm tin để giá trị có thể được duy trì. Nếu một mắt xích trong chuỗi này suy yếu, lợi thế công nghệ cũng khó có thể chuyển hóa thành lợi thế kinh tế bền vững.
Khi quản trị trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp cũng không thể xây dựng niềm tin của khách hàng, nhà đầu tư và đối tác nếu thiếu một khuôn khổ đủ rõ ràng để bảo vệ dữ liệu, phân định trách nhiệm và kiểm soát rủi ro. Đó là lúc vai trò của thể chế và pháp luật thay đổi. Pháp luật không còn chỉ xuất hiện để xử lý tranh chấp sau khi thị trường đã vận hành, mà cần tạo ra những nguyên tắc để đổi mới sáng tạo có thể diễn ra trong một môi trường minh bạch, có thể kiểm chứng, có thể giải trình và có thể dự đoán.
Ở góc độ đó, pháp luật không đứng đối lập với đổi mới sáng tạo mà trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Một hệ thống thể chế rõ ràng giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, yên tâm ứng dụng công nghệ, giảm chi phí tuân thủ và hạn chế chi phí phát sinh từ sự bất định. Ngược lại, những quy định thiếu rõ ràng, chồng chéo hoặc chỉ xuất hiện sau khi rủi ro đã phát sinh có thể khiến doanh nghiệp chậm đổi mới, dè dặt trong đầu tư hoặc phải gánh những chi phí lớn hơn để tự bảo vệ mình trước những khoảng trống của hệ thống.
Trong nền kinh tế AI, niềm tin vì thế không còn chỉ là một giá trị đạo đức, mà đã trở thành một nguồn lực kinh tế.
Lịch sử phát triển kinh tế cho thấy chưa có cuộc cách mạng công nghệ nào tạo ra tăng trưởng bền vững chỉ nhờ bản thân công nghệ. Giá trị chỉ được hình thành khi công nghệ được chuyển hóa thành năng lực quản trị, còn năng lực quản trị chỉ có thể được duy trì khi được nâng đỡ bởi một nền tảng thể chế phù hợp. AI cũng sẽ không phải ngoại lệ.
Cuộc đua AI có thể bắt đầu từ Thung lũng Silicon, được thúc đẩy bởi những mô hình như DeepSeek và sẽ còn tiếp tục với nhiều đột phá công nghệ khác. Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh bền vững của doanh nghiệp sau cùng sẽ không được quyết định bởi việc ai sở hữu thuật toán mạnh nhất, mà bởi khả năng tổ chức con người, quản trị dữ liệu, chuẩn hóa quy trình, kiểm soát rủi ro và xây dựng niềm tin.
Nếu công nghệ quyết định doanh nghiệp có thể đi nhanh đến đâu, thì quản trị quyết định doanh nghiệp có thể đi hiệu quả đến đâu, còn thể chế quyết định doanh nghiệp có thể đi xa đến đâu. Đó mới là nền tảng để AI không chỉ trở thành một công cụ nâng cao năng suất, mà thực sự trở thành động lực tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững cho doanh nghiệp và cho cả nền kinh tế.
