Từ kiểm soát chất lượng, dự báo nhu cầu đến tự động hóa dây chuyền, AI và robot đang thay đổi cách ngành công nghiệp thực phẩm vận hành.

Sản xuất thông minh
Ngành công nghiệp thực phẩm đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mới khi trí tuệ nhân tạo (AI), robot, Internet vạn vật công nghiệp (IIoT) và dữ liệu lớn được tích hợp vào quy trình sản xuất. Nếu tự động hóa truyền thống chủ yếu thay thế thao tác thủ công, AI giúp nhà máy phân tích dữ liệu, dự báo rủi ro và tối ưu quyết định theo thời gian thực.
Ở khâu kiểm soát chất lượng, camera tích hợp AI có thể nhận diện sản phẩm lỗi, dị vật, sai lệch màu sắc, kích thước hoặc bao bì. Công nghệ này cho phép kiểm tra liên tục với tốc độ và độ nhất quán cao hơn phương pháp lấy mẫu thủ công, đồng thời hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Robot đang đảm nhiệm ngày càng nhiều công đoạn như phân loại, cắt, chia khẩu phần, đóng gói, xếp hàng lên pallet và vận chuyển trong kho. Khi kết hợp với AI thị giác máy tính, robot có thể nhận diện và xử lý linh hoạt hơn các loại nguyên liệu có hình dạng, kích thước không đồng nhất.
Ông Massimo Bizzi - CEO Fortifi Food Processing Solutions, cho rằng: Tự động hóa thành công khi được thiết kế phù hợp với quy trình riêng của từng khách hàng. Chúng tôi giúp doanh nghiệp tự động hóa những gì họ đang làm, thay vì buộc họ phải thích nghi với một mô hình tự động hóa được định sẵn
Tại Hà Lan, nhà sản xuất bánh Bolletje ứng dụng camera AI và robot để kiểm tra, phân loại bánh mì nướng giòn. Hệ thống có thể kiểm tra tới 1.200 sản phẩm mỗi phút, thay thế một phần công việc quan sát và loại bỏ sản phẩm lỗi bằng mắt thường.
Tập đoàn Cargill triển khai robot bốn chân Spot tại cơ sở chế biến ở Amsterdam để kiểm tra thiết bị, phát hiện bất thường như quá nhiệt, rò rỉ và sự cố thông gió. Trong khi đó, Ocado của Anh vận hành hệ thống kho hàng với hàng nghìn robot phối hợp cùng AI để lấy hàng, phân loại và đóng gói. Những mô hình này cho thấy công nghệ đang mở rộng từ dây chuyền sản xuất sang bảo trì, an toàn lao động và toàn bộ hoạt động hậu cần.
Tại Việt Nam, quy mô ngành chế biến thực phẩm ngày càng mở rộng, kéo theo yêu cầu cao hơn về năng suất, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Một số doanh nghiệp đã triển khai mô hình nhà máy thông minh; điển hình, dự án tại Orion Vina tích hợp robot, tự động hóa và IoT ghi nhận công suất tăng 30%, thời gian dừng máy giảm 68% trong giai đoạn triển khai ban đầu.
Đầu tư đúng trọng tâm
Dù tiềm năng lớn, việc ứng dụng AI và robot tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều rào cản, nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Chi phí đầu tư, thiếu nhân lực có kỹ năng, dữ liệu phân tán và khó tích hợp thiết bị mới vào dây chuyền hiện hữu khiến nhiều doanh nghiệp còn dè dặt.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Lâm - Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ thực phẩm Việt Nam: “Nhu cầu hiện nay của ngành thực phẩm không chỉ dừng ở việc đầu tư thiết bị mới. Doanh nghiệp cần những giải pháp nâng cao năng suất, bảo đảm chất lượng ổn định, kéo dài thời hạn sử dụng, giảm thiểu thất thoát và tạo ra giá trị thực chất. Họ cần xác định rõ những thách thức trong sản xuất trước khi lựa chọn công nghệ phù hợp”.
Vì vậy, doanh nghiệp không nên bắt đầu bằng mục tiêu xây dựng một nhà máy thông minh quy mô lớn, mà cần xác định chính xác điểm nghẽn trong sản xuất. Cơ sở có tỷ lệ hàng lỗi cao có thể ưu tiên camera AI kiểm tra chất lượng; doanh nghiệp thường xuyên gián đoạn dây chuyền nên cân nhắc cảm biến và AI dự báo bảo trì. Với đơn vị chịu áp lực tồn kho, hao hụt nguyên liệu, giải pháp dự báo nhu cầu và quản trị kho có thể đem lại hiệu quả sớm hơn.
Điều kiện tiên quyết là chuẩn hóa dữ liệu. Thông tin về nguyên liệu đầu vào, nhiệt độ, độ ẩm, thời gian chế biến, tỷ lệ hao hụt, chất lượng từng lô hàng và tình trạng thiết bị cần được số hóa, kết nối. Dữ liệu thiếu hoặc không nhất quán sẽ khiến AI khó đưa ra dự báo đáng tin cậy.
Doanh nghiệp cũng cần tính toán tổng chi phí sở hữu robot, bao gồm thiết bị, phần mềm, tích hợp, bảo trì và đào tạo nhân lực. Thay vì tự đầu tư toàn bộ, doanh nghiệp nhỏ có thể thuê dịch vụ, dùng chung hạ tầng hoặc hợp tác với nhà cung cấp giải pháp để thử nghiệm trước khi mở rộng.
TS. Nguyễn Bá Thành - Giám đốc Viện Công nghệ Sinh học và Thực phẩm, Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM, cho biết: “Sự kết hợp giữa chuyên gia thực phẩm và công nghệ AI sẽ mang lại kết quả tối ưu, trong đó con người vẫn giữ vai trò điều phối. AI không còn là lựa chọn bổ trợ mà đã trở thành công nghệ thiết yếu thúc đẩy năng lực cạnh tranh và tái cơ cấu kinh tế”.
Về chính sách, cần thúc đẩy các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, tư vấn chuyển đổi số, đào tạo nhân lực và thử nghiệm giải pháp. Các cơ sở nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ cũng cần được kết nối chặt chẽ hơn với nhà máy để phát triển giải pháp phù hợp điều kiện sản xuất trong nước.