Chênh lệch giá giữa nhựa tái sinh (PCR) và nhựa nguyên sinh tạo ra một rào cản lớn về tài chính, khiến mục tiêu tái chế của các nhà sản xuất đối mặt thử thách lớn.
Sự chênh lệch về chi phí đầu vào đang trở thành điểm gãy lớn nhất trong nỗ lực xanh hóa ngành bao bì. Ông Nguyễn Liên Minh, Tổng Giám đốc APLAS và Chuyên gia Hiệp hội Bao bì Việt Nam, đưa ra số liệu cho thấy nhựa PCR cấp thực phẩm có mức giá dao động từ 1.500 USD đến 2.000 USD/tấn. Con số này cao gấp đôi so với nhựa nguyên sinh vốn chỉ duy trì ở mức 1.000 USD/tấn. Khoảng cách giá này tạo ra áp lực tài chính trực tiếp cho các doanh nghiệp, đặc biệt tại các khu vực mà tâm lý tiêu dùng và khả năng chi trả của doanh nghiệp rất nhạy cảm về giá như Châu Á.
Thị trường nhựa Việt Nam đang vận hành trong một trạng thái lệch pha giữa nhu cầu bền vững và năng lực cung ứng nội địa. Theo TS Nguyễn Thi, Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, lượng nhựa tái chế trong nước hiện nay mới chỉ đáp ứng 4,8% tổng lượng tiêu thụ. Ngược lại, nền sản xuất vẫn phụ thuộc nặng nề vào nguồn nhựa nguyên sinh nhập khẩu với tỷ trọng lên tới 47%. Sự phụ thuộc này làm tăng tính tổn thương của doanh nghiệp trước các biến động của thị trường quốc tế.
Thực tế số liệu cho thấy tiềm năng tái chế là rất lớn nhưng hiệu quả thu hồi lại thấp. Trong tổng số 9,3 triệu tấn nhựa tại Việt Nam, có khoảng 3,2 triệu tấn thải ra môi trường dưới dạng rác thải. Tuy nhiên, TS Nguyễn Thi xác nhận tỷ lệ tái chế thực tế chỉ chạm mốc 10%. Sự thiếu hụt nguồn nguyên liệu tái sinh chất lượng cao từ nội địa buộc các đơn vị phải tìm kiếm các nguồn cung ứng có tiêu chuẩn khắt khe hơn, từ đó đẩy giá nhựa PCR lên cao.
Tại các thị trường nhạy cảm về chi phí như Việt Nam, việc chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn không đơn thuần là câu chuyện ý thức môi trường mà còn phải giải bài toán sống còn về biên lợi nhuận.
Một trong những lý do khiến giá nhựa tái sinh khó hạ nhiệt nằm ở giới hạn về kỹ thuật xử lý. Ông Bùi Quang Thịnh, Ủy viên Ủy ban Khoa học - Công nghệ Hiệp hội bao bì Việt Nam, chỉ ra điểm nghẽn: “Chưa có công nghệ nào khử được tuyệt đối mùi thực phẩm nhiễm vào nhựa”. Việc đầu tư vào các quy trình xử lý mùi và tạp chất để đạt tiêu chuẩn an toàn cho bao bì thực phẩm tiêu tốn chi phí đầu tư rất lớn, dẫn đến việc giá thành sản phẩm cuối cùng bị đẩy lên mức cao đột biến.
Bên cạnh yếu tố công nghệ, chuỗi cung ứng hạt nhựa còn chịu tác động từ những biến số chính trị và kinh tế vĩ mô. Khi các xung đột địa chính trị xảy ra, giá hạt nhựa từng tăng vọt hơn 100% chỉ trong vòng 3 tuần. Sự biến động cực đoan này khiến doanh nghiệp khó lập kế hoạch tài chính dài hạn cho các dự án sử dụng vật liệu tái sinh.
Mặc dù rào cản chi phí rất lớn, doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước những quy định bắt buộc mang tính pháp lý. Ông Võ Minh Quân, Chuyên gia tư vấn đào tạo từ Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam chất lượng cao, khẳng định động lực chuyển đổi đầu tiên đến từ áp lực pháp lý của quy định EPR (Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) và các chỉ tiêu tái chế bao bì đã được cụ thể hóa trong các điều luật cả trong và ngoài nước.
Quy định này buộc các nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình ngay cả khi chúng đã trở thành rác thải. Tuy nhiên, việc áp dụng EPR trong điều kiện nhựa tái sinh đắt gấp đôi nhựa nguyên sinh đang tạo ra một bài toán hóc búa: tuân thủ pháp luật để hướng tới bền vững đồng thời phải tối ưu hóa chi phí để duy trì sức cạnh tranh trên thị trường. Dù vậy, đối với đại bộ phận doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng nhanh, việc gánh thêm 50-100% chi phí bao bì là một thách thức không thể xem nhẹ.
Trong khi chờ đợi mức giá nhựa PCR hạ nhiệt, các giải pháp vật liệu thay thế đang được cân nhắc. Một giải pháp trung gian để giảm tác động môi trường mà không gây sốc về chi phí là phương pháp phối trộn. Doanh nghiệp có thể sử dụng 30% đến 40% tinh bột nhiệt dẻo phối trộn vào nhựa PE. Giải pháp này giúp giảm ngay lập tức 20% dấu chân carbon của sản phẩm, thay vì phải sử dụng hoàn toàn 100% nhựa tái sinh đắt đỏ. Đây được xem là bước đệm cần thiết cho các doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển đổi.
Về dài hạn, triển vọng giảm giá của nhựa PCR phụ thuộc vào quy mô thị trường. GS Pierre Pienaar, Giám đốc Đào tạo AIP và nguyên Chủ tịch Hiệp hội Bao bì thế giới, dự báo: “Càng nhiều người trong chúng ta chuyển sang kinh tế tuần hoàn, giá thành sẽ càng giảm xuống nhờ hiệu ứng quy mô”. Khi nhu cầu đủ lớn và hệ thống thu gom, phân loại rác thải tại nguồn được cải thiện, hiệu quả kinh tế nhờ quy mô sẽ giúp thu hẹp khoảng cách giá giữa nhựa tái sinh và nhựa nguyên sinh.
