Bài toán lao động trong kỷ nguyên già hóa

Theo các báo cáo gần đây từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), chỉ số già hóa tiếp tục tăng nhanh với tần suất người cao tuổi gia tăng rõ rệt, dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang tiến gần tới giai đoạn “dân số già” sớm hơn nhiều so với các nước đã phát triển. Điều này đồng nghĩa rằng lợi thế “dân số vàng” của Việt Nam sẽ chấm dứt trong thập niên tới và áp lực lên hệ thống lương hưu, chăm sóc sức khỏe sẽ lớn hơn dự kiến.

Điểm cốt yếu trong cuộc khủng hoảng này nằm ở sự dịch chuyển sâu sắc của nhu cầu và nguồn cung việc làm. Dự báo từ Cục Thống kê chỉ ra rằng, đến năm 2035, tỷ lệ người trong độ tuổi lao động sẽ giảm mạnh, trong khi nhóm người trên 60 tuổi sẽ chiếm khoảng 20% dân số. Điều này dẫn đến một viễn cảnh thiếu hụt nhân lực trầm trọng trong các ngành sản xuất thâm dụng lao động như dệt may, da giày và lắp ráp điện tử.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp hiện nay không chỉ đối mặt với chi phí nhân công tăng cao mà còn phải vật lộn để tìm kiếm thế hệ kế thừa trong các làng nghề và doanh nghiệp gia đình, vốn là xương sống của nền kinh tế phi chính thức.

Trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa trỗi dậy như một “cứu cánh” nhưng cũng đầy nghịch lý. Tại các nền kinh tế già hóa, việc áp dụng công nghệ không hẳn vì AI vượt trội về tư duy, mà vì nó là giải pháp thay thế rẻ hơn và sẵn có hơn sức người. Xu hướng này đang định hình lại yêu cầu về kỹ năng lao động. Các vị trí việc làm giản đơn sẽ nhanh chóng bị thay thế, trong khi nhu cầu về lao động trình độ cao, có khả năng điều hành và cộng tác với hệ thống máy móc thông minh sẽ tăng vọt.

Ngược lại với sự sụt giảm ở các ngành sản xuất truyền thống, “nền kinh tế bạc” lại mở ra những cánh cửa mới cho thị trường lao động. Nhu cầu về dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại nhà, các cơ sở y tế chuyên nghiệp và quản trị an sinh xã hội dự kiến sẽ bùng nổ. Đây có thể được coi là một lĩnh vực kinh tế tiềm năng, nhưng đòi hỏi hàng triệu lao động được đào tạo bài bản về kỹ năng điều dưỡng và tâm lý học lão khoa. Sự dịch chuyển này đòi hỏi các cơ sở đào tạo nghề phải có tầm nhìn xa, thay đổi giáo trình để đón đầu làn sóng nhu cầu từ một xã hội có tuổi thọ cao nhưng sức khỏe yếu.

Các nhà tuyển dụng trong tương lai sẽ phải đối mặt với một thị trường lao động khắt khe hơn, nơi người lao động không chỉ đòi hỏi về lương thưởng mà còn về sự linh hoạt để cân bằng cuộc sống gia đình. Nếu doanh nghiệp không thể thích nghi, họ sẽ mất đi những nhân sự giàu kinh nghiệm nhất vào tay các đối thủ cung cấp chế độ đãi ngộ thông minh và nhân văn hơn.

Việt Nam không phải là trường hợp cá biệt trong làn sóng già hóa, nhưng thời điểm của chúng ta là duy nhất. Nếu không thể giải quyết những vấn đề cơ cấu này thông qua cải cách lương hưu, nâng cao năng suất bằng công nghệ và định hình lại chiến lược đào tạo nghề ngay từ bây giờ, chúng ta có nguy cơ rơi vào tình trạng tăng trưởng thấp và áp lực xã hội cao kéo dài.