Khung pháp lý VIFC đã hình thành, nhưng hiệu quả của trung tâm sẽ phụ thuộc vào cách các cơ chế đặc thù kết nối với hệ thống pháp luật và dòng vốn trong nền kinh tế.
Sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết 222/2025/QH15 về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam (VIFC), khung pháp lý cho trung tâm đã tiến thêm nhiều bước trong thời gian ngắn. Mô hình “một trung tâm, hai điểm đến” tại TP.HCM và Đà Nẵng được cụ thể hóa bằng 8 nghị định hướng dẫn. Cuối năm 2025, Quốc hội tiếp tục thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.
Những thay đổi này tạo ra một không gian pháp lý khá khác biệt so với khuôn khổ thông thường của thị trường Việt Nam. Trong những trường hợp luật định, các bên có thể lựa chọn pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế; tiếng Anh có thể được sử dụng trong hoạt động của Tòa án chuyên biệt; cơ chế về ngoại hối, đất đai và hoạt động tài chính cũng có những quy định riêng.
Tại Loseby Lecture 2026 do BritCham và Đại sứ quán Anh tổ chức, các chuyên gia pháp lý và tài chính đặt ra một câu hỏi tiếp theo: khi nền móng pháp lý đã có, VIFC cần làm gì để những cơ chế đặc thù đó thực sự làm giảm rủi ro và chi phí vốn cho nhà đầu tư?
Ông Lord Richard Snowden, Thẩm phán Tòa án Tối cao Vương quốc Anh, phân biệt hai vấn đề thường được gộp chung khi nói về common law (thông luật - một hệ thống pháp luật dựa chủ yếu trên các án lệ và phán quyết của tòa án trong các vụ việc cụ thể, thay vì dựa vào các văn bản luật thành văn do cơ quan lập pháp ban hành).
Thứ nhất là quyền của các bên lựa chọn một hệ thống luật quen thuộc để điều chỉnh hợp đồng. Một doanh nghiệp Việt Nam vay vốn của một định chế nước ngoài, chẳng hạn, có thể muốn sử dụng luật mà bên cho vay đã quen thuộc trong các giao dịch quốc tế.
Thứ hai là phương pháp mà tòa án sử dụng khi tranh chấp phát sinh. Theo ông Snowden, đây mới là phần quan trọng của common law đối với một trung tâm tài chính: sử dụng án lệ, lập luận từ các vụ việc trước và đội ngũ thẩm phán thương mại có kinh nghiệm để xử lý những vấn đề mới.
Khả năng thích ứng này đặc biệt đáng chú ý với tài sản số, fintech và những sản phẩm tài chính mới, nơi luật thành văn khó theo kịp mọi tình huống phát sinh. Trong bài tham luận, ông Snowden dẫn kinh nghiệm các tòa common law xử lý vấn đề tài sản số thông qua các nguyên tắc pháp lý đã có, thay vì chờ một bộ quy định mới bao quát toàn bộ thị trường.
Việt Nam đã tiến một bước đáng kể theo hướng này. Luật số 150/2025/QH15 chính thức thiết lập Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế và có hiệu lực từ đầu năm nay.
Tuy nhiên, ông Andrew Oldland KC, Trưởng nhóm công tác IFC của TheCityUK, cho rằng bước tiếp theo phải xử lý ba vấn đề: phạm vi thẩm quyền của tòa án phải rõ ràng; tính độc lập của thẩm phán phải được bảo đảm; và phán quyết phải có khả năng được thực thi hiệu quả.
Điểm cuối cùng có ý nghĩa trực tiếp đối với dòng vốn. Một bên cho vay có thể thắng kiện tại VIFC, nhưng tài sản bảo đảm cho khoản vay lại nằm ngoài trung tâm. Khi đó, giá trị của phán quyết phụ thuộc vào khả năng thực thi đối với tài sản trong nền kinh tế rộng hơn.
Đây cũng là vấn đề bà Linh Bùi, Partner và Giám đốc tại Vietnam của hãng luật Allens, đặt ra từ kinh nghiệm tư vấn cho nhà đầu tư và bên cho vay nước ngoài tại Việt Nam.
Theo bà, khuôn khổ VIFC đã đưa ra một số thay đổi đáng kể về ngoại hối, sở hữu nước ngoài, dòng vốn và tài sản bảo đảm. Đáng chú ý, cơ chế hiện hành đã mở khả năng thế chấp quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất trong VIFC cho tổ chức tín dụng nước ngoài trong những trường hợp đáp ứng điều kiện. Nghị định 326/2025/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa chính sách đất đai và môi trường dành cho trung tâm.
Nhưng một câu hỏi khác xuất hiện khi vốn rời trung tâm. Bà Linh đưa ra ví dụ: một ngân hàng hoặc định chế đặt tại VIFC muốn cho vay một dự án năng lượng tái tạo ở một địa phương khác. Khi đó, giao dịch lại tiếp xúc với hệ thống quy định chung của Việt Nam về khoản vay nước ngoài, ngoại hối, đất đai và tài sản bảo đảm.
“Đường biên” pháp lý này có thể trở thành một trong những vấn đề quan trọng nhất trong giai đoạn vận hành VIFC.
Điều này càng đáng chú ý bởi mục tiêu chính thức của VIFC không dừng ở việc tạo hoạt động tài chính bên trong một khu vực địa lý. Chính phủ xác định trung tâm phải trở thành cửa ngõ kết nối dòng vốn toàn cầu với Việt Nam, huy động vốn cho phát triển kinh tế và tài trợ các lĩnh vực chiến lược.
Do đó, hiệu quả của VIFC cuối cùng sẽ được đo một phần bằng khả năng vốn huy động tại đây đi vào doanh nghiệp và dự án trong nền kinh tế với chi phí cạnh tranh.
Một hướng giải quyết khác nằm ở cách xây dựng hệ thống quản lý. Ông Stephen Glynn, chuyên gia về quản lý tài chính quốc tế, cho rằng chữ “quốc tế” của một IFC phải được thể hiện qua mức độ tương thích với những chuẩn mực được các định chế tài chính toàn cầu sử dụng. Điều đó bao gồm chuẩn IOSCO trong chứng khoán, Basel trong ngân hàng, FATF về chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, cùng các chuẩn quốc tế về bảo hiểm và quản trị doanh nghiệp.
Nhưng đạt chuẩn quốc tế không đồng nghĩa sao chép toàn bộ các bộ nguyên tắc của London, Singapore hay New York.
Theo Glynn, với một trung tâm mới, cách tiếp cận khả thi hơn là quản lý dựa trên nguyên tắc. Một số quy định tạm thời có thể được sử dụng để thị trường sớm hoạt động, nhưng phải được xác định rõ là giải pháp chuyển tiếp và tiếp tục hoàn thiện theo chuẩn quốc tế.
Chẳng hạn, với công bố thông tin, thay vì ngay lập tức liệt kê hàng loạt trường hợp phải khai báo, Việt Nam có thể đặt ra nghĩa vụ về tính trung thực, công bằng và công bố xung đột lợi ích, sau đó phát triển các quy tắc chi tiết theo thực tiễn thị trường.
Cách tiếp cận này phù hợp với một VIFC đang phải đồng thời làm hai việc: đưa thị trường vào hoạt động và xây dựng uy tín với nhà đầu tư quốc tế.
Khung pháp lý của VIFC đã đi khá xa trong vòng hơn một năm, từ Nghị quyết 222/2025/QH15 đến các nghị định chuyên ngành và Tòa án chuyên biệt. Chính phủ hiện cũng đặt trọng tâm vào phát triển các sản phẩm tài chính mới gắn với thương mại, đầu tư và fintech, đồng thời xây dựng cơ chế thanh tra, giám sát để kiểm soát rủi ro.
Giai đoạn tiếp theo vì thế có thể ít nằm ở việc tạo thêm thật nhiều ngoại lệ pháp lý, mà ở việc làm rõ cách các cơ chế đã có kết nối với nhau và với hệ thống pháp luật chung.
