Kinh nghiệm quốc tế và con đường xây dựng IFC Việt Nam

Bà Christine Le, Chủ tịch Hiệp hội Tài chính và Đầu tư Việt Nam tại Vương quốc Anh đã có cuộc trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xoay quanh chủ đề này.

- Trong bối cảnh các trung tâm tài chính quốc tế như London, Singapore, Hong Kong hay Dubai đã hình thành những hệ sinh thái tài chính rất hoàn chỉnh. Bà nhìn nhận vai trò và vị thế chiến lược của IFC Việt Nam trong bản đồ tài chính toàn cầu sẽ nằm ở đâu trong thời gian tới?

Theo tôi, Việt Nam cần bắt đầu từ một cách tiếp cận thực tế. Chúng ta không nên đặt mục tiêu cạnh tranh trực diện với các trung tâm tài chính đã được hình thành qua rất nhiều thập kỷ, với độ sâu thị trường, năng lực pháp lý, mạng lưới định chế tài chính và uy tín quốc tế rất lớn.

Vị thế phù hợp hơn của IFC Việt Nam, ít nhất trong giai đoạn đầu, là một trung tâm tài chính mới nổi có tính khu vực, đóng vai trò cửa ngõ kết nối dòng vốn quốc tế với nền kinh tế Việt Nam và rộng hơn là với một phần chuỗi giá trị của Đông Nam Á. Điều đó có nghĩa là Việt Nam không nhất thiết phải “làm tất cả”, mà nên chọn đúng phân khúc có lợi thế.

Tôi cho rằng Việt Nam có thể đi theo hướng chuyên sâu vào một số mảng có nhu cầu thật và dư địa thật, chẳng hạn như tài chính thương mại, tài chính chuỗi cung ứng, tài chính cho hạ tầng, tài chính xanh, tài chính phục vụ chuyển đổi năng lượng, quản lý tài sản cho khu vực đang tăng trưởng nhanh và các mô hình fintech gắn với nền kinh tế số. Đây là những lĩnh vực phù hợp hơn với vị thế hiện nay của Việt Nam.

Một điểm rất quan trọng là IFC Việt Nam phải được nhìn nhận như một công cụ phục vụ nền kinh tế thực. Nếu trung tâm tài chính chỉ phát triển theo hướng thiên về hình thức, trong khi khả năng dẫn vốn vào sản xuất, đổi mới sáng tạo, hạ tầng và thương mại không rõ nét, thì rất khó tạo được sức sống dài hạn. Việc Việt Nam hiện triển khai mô hình IFC tại cả TP.HCM và Đà Nẵng cũng cho thấy định hướng xây dựng một cấu trúc có tính phân vai và kết nối, thay vì tập trung vào một địa điểm duy nhất.

- Từ kinh nghiệm làm việc và kết nối với các định chế tài chính tại London - một trong những trung tâm tài chính lớn nhất thế giới, bà đánh giá những yếu tố quan trọng nào mà các nhà đầu tư toàn cầu quan tâm khi quyết định rót vốn vào một trung tâm tài chính mới?

Theo kinh nghiệm của tôi, nhà đầu tư quốc tế thường nhìn một trung tâm tài chính mới bằng mức độ chắc chắn của môi trường đầu tư.

Yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất vẫn là chất lượng thể chế. Nhà đầu tư cần biết “luật chơi” có rõ ràng, ổn định hay không, có thể dự đoán được hay không và khi có tranh chấp thì quyền lợi của họ có được bảo vệ minh bạch, công bằng và hiệu quả hay không. Ở các trung tâm tài chính lớn, niềm tin vào pháp quyền và tính thực thi của hợp đồng là nền tảng căn bản. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng nhiều lần nhấn mạnh rằng chất lượng quản trị, khung điều tiết và mức độ thượng tôn pháp luật là điều kiện cốt lõi để duy trì tính liêm chính thị trường và niềm tin của nhà đầu tư.

Yếu tố thứ hai là khả năng tự do và thuận lợi trong vận hành giao dịch. Nhà đầu tư sẽ nhìn vào khả năng luân chuyển vốn, cơ chế ngoại hối, thủ tục gia nhập thị trường, chi phí tuân thủ, chất lượng hạ tầng thanh toán, bù trừ, lưu ký và mức độ kết nối với hệ thống tài chính quốc tế. Nếu các giao dịch xuyên biên giới vẫn chậm, tốn kém hoặc thiếu chắc chắn, thì rất khó để thu hút được các tổ chức lớn đặt hoạt động thực chất tại trung tâm đó.

Yếu tố thứ ba là chiều sâu của hệ sinh thái. Một trung tâm tài chính không chỉ cần ngân hàng hay sàn giao dịch, mà còn cần hãng luật quốc tế, kiểm toán, tư vấn thuế, công nghệ tài chính, xếp hạng tín nhiệm, trọng tài thương mại, nguồn nhân lực cấp cao và cả môi trường sống đủ sức hút đối với chuyên gia toàn cầu. Nhà đầu tư thường đánh giá rất kỹ “hệ sinh thái hỗ trợ”, bởi đây là điều quyết định liệu họ chỉ mở văn phòng đại diện tượng trưng hay thực sự triển khai hoạt động quy mô lớn.

Ngoài ra, tôi nghĩ có một điều ngày càng được quan tâm đó là mức độ nhất quán trong thông điệp chính sách. Nhà đầu tư có thể chấp nhận rủi ro thị trường, nhưng họ rất ngại rủi ro chính sách. Một quốc gia muốn xây dựng IFC phải tạo được cảm giác rằng định hướng phát triển sẽ được theo đuổi đủ lâu, đủ ổn định và không bị thay đổi quá nhanh theo chu kỳ ngắn hạn.

- Quan sát các mô hình phát triển tại nước ngoài, bà cho rằng yếu tố cốt lõi nào đã giúp họ xây dựng được niềm tin của thị trường quốc tế? Qua đó, Việt Nam có thể học hỏi những bài học gì?

Theo tôi, điều làm nên uy tín của một trung tâm tài chính không nằm ở mức ưu đãi cao đến đâu, mà ở việc nhà đầu tư có tin rằng nơi đó vận hành nghiêm túc, minh bạch và bền vững hay không.

Nhìn vào London, Singapore hay Dubai, mỗi nơi có mô hình khác nhau, nhưng đều có một số điểm chung. Thứ nhất là các quy định pháp luật được thực thi nhất quán. Thứ hai là cơ quan quản lý đủ năng lực, đủ độc lập chuyên môn và đủ khả năng đối thoại với thị trường. Thứ ba là hạ tầng thị trường vận hành chuyên nghiệp, từ cấp phép, giám sát cho tới xử lý rủi ro. Và thứ tư là họ không phát triển trung tâm tài chính như một dự án bất động sản hay một khẩu hiệu cạnh tranh địa phương, mà như một cấu phần dài hạn của chiến lược quốc gia.

Việt Nam có thể học hỏi ở tinh thần đó, muốn có niềm tin thì phải chấp nhận làm những việc khó trước, như cải thiện chất lượng thể chế, tăng tính minh bạch, chuẩn hóa công bố thông tin, nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp, phát triển cơ chế giải quyết tranh chấp có độ tin cậy quốc tế và đầu tư nghiêm túc vào nhân lực, tài chính, pháp lý.

Điều nên tránh là tâm lý nóng vội. Rất nhiều nơi trên thế giới từng tuyên bố xây dựng trung tâm tài chính, nhưng cuối cùng không tạo được dòng vốn thực vì thiếu nền tảng thể chế, thiếu nhà đầu tư mỏ neo, thiếu sản phẩm đủ sâu và thiếu cơ chế giám sát đáng tin cậy. Khi đó, trung tâm tài chính có thể tồn tại trên giấy tờ hoặc trong truyền thông, nhưng không trở thành một mắt xích có ý nghĩa trong bản đồ tài chính quốc tế.

Tôi cũng cho rằng Việt Nam cần tránh lệ thuộc quá nhiều vào ưu đãi thuế như công cụ chính. Ưu đãi có thể giúp thu hút sự chú ý ban đầu, nhưng không thể thay thế cho niềm tin. Dòng vốn chất lượng cao, đặc biệt là vốn của các định chế lớn, thường đi theo nơi có pháp lý vững, cơ chế giải quyết tranh chấp rõ ràng và rủi ro điều hành được kiểm soát tốt hơn là chỉ theo nơi có ưu đãi ngắn hạn.

- Việc phát triển một trung tâm tài chính quốc tế thường đi kèm với các rủi ro như dòng vốn nóng, đầu cơ tài sản, rủi ro pháp lý xuyên biên giới hay áp lực quản trị tài chính. Với kinh nghiệm của bà trong các thị trường phát triển, Việt Nam nên xây dựng cơ chế giám sát và quản trị rủi ro ra sao, để vừa thu hút vốn quốc tế vừa đảm bảo ổn định tài chính quốc gia?

Đây là vấn đề tôi cho là đặc biệt quan trọng. Muốn có một trung tâm tài chính mở, chúng ta phải chấp nhận mức độ phức tạp và mức độ rủi ro cao hơn. Nhưng mở cửa không có nghĩa là nới lỏng vô điều kiện. Bài học của nhiều thị trường cho thấy nếu chạy theo tăng trưởng tài chính mà hệ thống giám sát không theo kịp, cái giá phải trả có thể rất lớn.

Theo tôi, Việt Nam nên đi theo nguyên tắc “mở có kiểm soát, đổi mới nhưng không đánh đổi ổn định hệ thống”. Thứ nhất, cần có cơ chế giám sát hợp nhất và phối hợp thực chất giữa các cơ quan quản lý liên quan đến ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, ngoại hối và phòng chống rửa tiền. Một trung tâm tài chính quốc tế làm phát sinh nhiều sản phẩm và giao dịch lai ghép; nếu cơ chế quản lý còn phân mảnh thì rất dễ tạo khoảng trống giám sát.

Thứ hai, cần xây dựng năng lực giám sát rủi ro vĩ mô mạnh hơn, đặc biệt đối với dòng vốn ngắn hạn, đòn bẩy tài chính, rủi ro thanh khoản và rủi ro lan truyền giữa các phân khúc thị trường. Sau các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và khu vực, IMF đã thận trọng hơn rất nhiều với tự do hóa tài khoản vốn thiếu chuẩn bị và đây là bài học Việt Nam cần lưu ý: mở cửa dòng vốn phải đi cùng khả năng hấp thụ và kiểm soát rủi ro của nền kinh tế.

Thứ ba, phải đặt trọng tâm vào hạ tầng thị trường tài chính. Các chuẩn mực đối với hệ thống thanh toán, bù trừ, lưu ký, quản lý tài sản bảo đảm và dữ liệu giao dịch là cực kỳ quan trọng. Bank of England gần đây cũng tiếp tục nhấn mạnh vai trò sống còn của các financial market infrastructures (hạ tầng của thị trường tài chính) trong việc bảo đảm thanh toán an toàn và quản trị rủi ro hệ thống. Nếu hạ tầng này không đủ vững, thì càng thu hút nhiều giao dịch quốc tế, rủi ro càng lớn.

Thứ tư, phải chú trọng chuẩn mực minh bạch, tuân thủ và chống lạm dụng thị trường. Một IFC muốn có uy tín phải đặc biệt nghiêm với các vấn đề như rửa tiền, xung đột lợi ích, thao túng thị trường, giao dịch nội gián và công bố thông tin sai lệch. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý trong nước mà còn là điều kiện để kết nối với các định chế toàn cầu.

Và cuối cùng, tôi cho rằng Việt Nam cần chấp nhận một thực tế: một trung tâm tài chính quốc tế muốn phát triển thì phải tạo điều kiện cho đổi mới, nhưng đổi mới luôn đi kèm khả năng phát sinh rủi ro và thậm chí có thể có những trường hợp thất bại. Vấn đề không phải là triệt tiêu hoàn toàn rủi ro, mà là nhận diện sớm, giới hạn đúng và xử lý đủ nhanh để không chuyển thành rủi ro hệ thống. Đó mới là năng lực quản trị của một trung tâm tài chính trưởng thành.

Tôi nhìn nhận việc xây dựng IFC tại Việt Nam là một cơ hội lớn, nhưng chỉ thành công nếu được triển khai với tư duy rất thực chất. Việt Nam không cần nóng vội chạy đua về hình thức, mà cần kiên trì xây nền móng: thể chế đáng tin cậy, pháp lý có khả năng dự đoán, hạ tầng thị trường hiện đại, đội ngũ quản lý đủ năng lực, và một chiến lược phát triển có trọng tâm. Nếu làm được những điều đó, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội xây dựng một trung tâm tài chính có vị trí riêng trong khu vực, trước hết là phục vụ tốt hơn cho nền kinh tế Việt Nam và sau đó từng bước trở thành điểm đến nghiêm túc của dòng vốn quốc tế.

Trân trọng cảm ơn bà?